न्यू यॉर्क

 

न्यू यॉर्क

 न्यू यॉर्क हे अमेरिकेच्या पूर्व किनार्‍यावरचे एक शहर. जगप्रसिद्ध शहरांच्या यादीत नाव असलेल्या या शहराच्या नावाभोवती एक वेगळेच वलय आहे, हे नि:संशय. त्याला विविध कारणे आहेत आणि त्यातल्या एक किंवा अनेक कारणांनी हे शहर पर्यटकांच्या यादीत बर्‍याच वर, किंबहुना पहिल्या स्थानावर असते. अश्या शहराची काहीशी दीर्घ भेट आटपून नुकताच परतलो आहे. अर्थातच त्या भेटीत न्यू यॉर्कमध्ये बरीच भटकंती झाली, त्या शहराचा भरपूर आनंद उपभोगला, थोडक्यात "जीवाचे न्यू यॉर्क केले !" तो अनुभव वाचकांबरोबर वाटून त्या आठवणींचा आनंद परत अनुभवण्याचा मोह आवरला नाही यात आश्चर्य ते काय ? असो.

अमेरिकेला जायचे नक्की झाले आणि अर्थातच इतर तयारीबरोबर काय काय पहायचे याचा विचार सुरू होणे अपरिहार्य होता. पूर्वी एकदा अमेरिकासफर झाली होती. तेव्हा पूर्व किनारा ते पश्चिम किनारा चवीने बघून झाले होते. शिवाय या सफरीचा मुख्य हेतू आमच्या युवराजांना भेटणे आणि त्यांच्या सोबत काळ व्यतीत करणे हाच होता. त्यामुळे, भेट देण्याच्या जागांची फार मोठी यादी नव्हती. अमरिकेच्या उत्तर-पश्चिम भागात असलेल्या राष्ट्रीय उद्यानांची १५ दिवसांची एक सहल करण्याची माझी इच्छा होती. पण ते नक्की करेपर्यंत त्या सहलींतल्या ऑक्टोबरपर्यंतच्या जागा संपून गेल्या. उगाच हट्टाने फिरायला जायचेच म्हणून कोठेतरी भटकंती करण्यात माझा रस नव्हता. त्यामुळे, "न्यू यॉर्क न्यू यॉर्क म्हणजे आहे तरी काय, हे संपूर्ण शहर पिंजून काढून पाहूया." असा विचार पक्का झाला. अर्थात असे केल्याने भेटीचा सर्व वेळ मुलाबरोबर राहता येईल हा गुप्त स्वार्थ होताच !

अमेरिकेला जायचे तर व्हिसा काढणे आलेच. या बाबतीत साधारणपणे जरा धडकी भरेल अश्या कहाण्या सांगितल्या जातात. मात्र या प्रकरणाची जनमानसात जी हवा आहे त्यापेक्षा ते खूपच सरळ आणि सोपे असल्याचा अनुभव आला. अमेरिकन दूतावासाच्या संस्थळावरील अर्ज भरा, संस्थळावरच किंवा त्यांनी दिलेल्या यादीतील एका बँकेत व्हिसा प्रोसेसिंग फी भरा आणि संस्थळावरून अनुमती आली की आपल्याला सोयीच्या जागेवरील काउंसलेटमध्ये मुलाखतीची वेळ घ्या, बस्स. मुंबईमधल्या काउंसलेटमध्ये १५ दिवसांच्या आतली मुलाखतीची वेळ मिळाली.

मुलाखतीच्या दिवसाच्या कमीत कमी एक दिवस अगोदरची वेळ घेऊन VFS या वकिलातीच्या मान्यताप्राप्त एजंट कंपनीच्या मुंबईतील कार्यालयात बोटांचे ठसे देणे व फोटो काढून घेणे करावे लागते, तेही सोपस्कार पूर्ण केले.

दुसर्‍या दिवशी, मुलाखतीला आलेल्या लोकांची काऊंसलेटबाहेरची मारुतीच्या शेपटीसारखी लांबच लांब रांग पाहून "आता दिवसभर इथेच जाईल" असे वाटले. मध्ये मध्ये थांबत थांबत, पण तरीही फार मोठे थांबे न घेता न घेता रांग पुढे पुढे जात राहिली आणि थोड्याच वेळात काऊंसलेटच्या अंतर्भागात पोहोचलो. तेथे रांग थांबली असताना बसायची व्यवस्थाही होती, हे पाहून बरे वाटले. फार खोळंबा न होता एकून अर्ध्या-पाऊण तासातच मुलाखतीच्या दालनात पोहोचलो. तेथे रांगेत उभे असताना आमच्या पुढे असलेल्या तरुणीच्या चाललेल्या मुलाखतीतील संभाषण ऐकू येत होते. अमेरिकेत शिकत असलेल्या मुलाशी तिचे दोन-तीन महिन्यांपूर्वी लग्न झाले होते. ती मोठ्या कळकळीने सगळी माहिती अधिकार्‍याला सांगत होती. पण, "शिकत असलेला तिचा नवरा त्या दोघांचा आर्थिक भार कसा उचलेल ?" याबाबत अधिकार्‍याची समजूत पटवून देण्यात ती अयशस्वी ठरली. अधिकार्‍याने "सॉरी मॅडम, मी तुम्हाला व्हिसा देऊ शकत नाही" असे म्हणत पासपोर्ट परत करून तिची बोळवण केली. हे सगळे कान देऊन ऐकत असलेल्या आमच्या गृहमंत्र्यांवर त्याचा प्रभाव पडलाच ! "आता असं झालं तर काय?" अश्या प्रश्नाला "तिची आणि आपली परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे. तेव्हा उगाच काळजी करू नको" असे म्हणत आम्ही मुलाखत घेणार्‍या अधिकार्‍यासमोर गेलो.

"(अ) आपल्या देशात जाणारी व्यक्ती तेथे अवैधरीत्या राहणार नाही आणि/किंवा (आ) आपल्या देशाच्या हितसंबंधांना धोका पोहोचविणार नाही आणि/किंवा (इ) आपल्या देशावर आर्थिक भार ठरणार नाही" ही काळजी घेणे हे वकिलातीतील व्हिसा अधिकार्‍यांचे मुख्य काम असते, हे माहीत होते. शिवाय, अगोदरच्या अमेरिका भेटीच्या वेळच्या मुलाखतीचा आणि त्या वेळेस मुलाखत घेणार्‍या अधिकार्‍याशी झालेल्या किंचित बाचाबाचीचा अनुभव होता. ;) त्यामुळे मी बर्‍यापैकी निर्धास्त होतो. मात्र, त्याच बरोबर, तो अनुभव वेगळ्या देशातील वकिलातीतील होता आणि "कोणतेही कारण न देता कोणालाही व्हिसा नाकारण्याचे अधिकार सर्वच देशांच्या वकिलातींना असतात", हे सुद्धा पुरेपूर माहीत होते. त्यामुळे, अनावश्यक अतीआत्मविश्वासही नव्हता.

वकिलातीचे सर्व अमेरिकन अधिकारी खूपच विनयशीलपणे वागताना दिसले. स्मितहास्यपूर्वक 'गुड मॉर्निंग' ने स्वागत झाले. मुलाखतीचे सोपस्कार आटपताना एखादा टोकदार प्रश्नही सौम्य शब्दांत आणि 'सर' वगैरे संबोधने सढळपणे वापरून केला गेला. एकंदरीत वरिष्ठतेचा किंवा तुच्छतेचा आविर्भाव चुकूनही दिसला नाही. याविरुद्ध, काऊंसलेटमधल्या भारतीय सुरक्षाकर्मचार्‍यांची वागणूक बर्‍यापैकी उद्धट आणि काही वेळेस चीड आणणारी होती. अमेरिकन काऊंसलेटमध्ये आपण व्हिसा घ्यायला आलो आहोत या कारणाने लोक त्यांची वागणूक नाईलाजाने शांतपणे सहन करत होते.

पाचेक मिनिटांची मुलाखत संपल्यावर "तुम्हाला व्हिसा दिला आहे, पाच दिवसांत पासपोर्ट ताब्यात मिळेल" हे आश्वासन मिळाले. काम संपवून "अरे वा ! हे प्रकरण तर खूपच सोपे आहे" असा विचार करत इमारतींबाहेर पडलो. त्याच वेळेस अजून एक गोष्ट ध्यानात आली की, "अरेच्च्या, मुलाखतीत भरभक्कम पुरावे असावे म्हणून आणलेली बर्‍यापैकी जाड फाइल तर सर्व वेळ बॅगेतच होती." आठवडाभर परिश्रमाने तयार केलेल्या कागदपत्रांना पाहणे तर दूरच, पण मुलाखतीत त्याबद्दल काही प्रश्न किंवा त्यांचा साधा उल्लेखही होऊ नये ?! काय हे !! ;) पण, व्हिसा मिळाल्याच्या आनंदात ही गोष्ट विसरायला फार वेळ लागला नाही.

व्हिसाचा अर्ज करताना संस्थळावर असलेल्या यादीतील आपल्याला सोयीच्या ठिकाणाची "पासपोर्ट परत ताब्यात घेण्याचे ठिकाण (पासपोर्ट कलेक्शन सेंटर)" अशी निवड आपण करू शकतो. पुण्यातल्या सोहराब हॉल (पुणे स्टेशन) येथील VFS चे कार्यालय असे एक कलेक्शन सेंटर आहे. त्यामुळे पुणे आणि परिसरातील लोकांची एक मुंबई फेरी वाचते. व्हिसासह पासपोर्ट तेथे पोहोचला की नाही हे आपल्याला वकिलातीच्या संस्थळावर पाहता येते.

मुलाखत शुक्रवारी असल्याचा फायदा घेत शनिवार-रविवार ठाण्यातील नातेवाइकांचा पाहुणचार घेऊन सोमवारी दुपारी पुण्यात घरी पोचलो. सोमवार म्हणजे मुलाखतीनंतरचा कामाचा पहिलाच दिवस होता. तरी साधारणपणे दुपारी दोन वाजता घरी पोहोचल्यावर वकिलातीच्या संस्थळावर डोकावण्याचा मोह झालाच ! अहो आश्चर्यम्, तेथे "पासपोर्ट पुण्याला पोहोचला आहे आणि तो घेऊन जाऊ शकता" अशी सूचना होती ! पासपोर्ट हातात आल्यावर पाहिले तर व्हिसावरची तारीख मुलाखतीच्या दिवसाचीच होती.

थोडक्यात, लोकहो, "परदेशात जाणारी व्यक्ती तेथे अवैधरीत्या राहणार नाही आणि/किंवा त्या देशाच्या हितसंबंधांना धोका पोहोचविणार नाही आणि/किंवा त्या देशावर आर्थिक भार ठरणार नाही" हे तुमच्या बाबतीत खरे असले आणि मुलाखत घेणार्‍या अधिकार्‍याला ते आपल्या बोलण्याने व कागदपत्रांनी पटवू शकलात तर अमेरिकनच काय पण कुठल्याच देशाच्या व्हिसाचा फार धसका घेण्याची गरज नाही. मात्र, "कोणतेही कारण न देता कोणालाही व्हिसा नाकारण्याचे अधिकार सर्वच देशांच्या वकिलातींना असतात", हे तत्त्व लक्षात ठेवून अनावश्यक अतीआत्मविश्वासही टाळणे जरूर आहे. असो.

व्हिसा हा महत्त्वाचा टप्पा पार केल्यावर तुलनेने सहजपणे होणार्‍या इतर गोष्टी पुर्‍या करणे आले. त्यातल्या मुख्य गोष्टी म्हणजे...

१. विमानाचे रिटर्न तिकीट : हे हल्ली घरबसल्या आंतरजालावरूनही मिळते. दोनतीन महिने अगोदर जालावर थोडे संशोधन केले तर आपल्या आवडीची विमान कंपनी व सोयीचा प्रवासाचा दिवस आणि तिकिटाची किंमत यांचे चांगले नियोजन करता येते. माझ्यासारखा सतत विमानाच्या खिडकीबाहेर डोकावयाचा नाद असला तर मोक्याची खिडकीजवळची जागाही पटकावता येते !

२. पर्यटन वैद्यकीय विमा : हा प्रत्येक परदेशी सहलीचा महत्त्वाचा भाग असतो. बहुतेक सर्व पाश्चिमात्य देशांत व्हिसासाठी अर्ज करताना पर्यटन वैद्यकीय विम्याची पॉलिसी जोडणे आवश्यक असते. अमेरिकन व्हिसासाठी असे करावे लागले नाही. तरीही, अमेरिकेतल्या वैद्यकीय सेवांचे गगनाला भिडणारे दर पाहिले तर अमेरिकेत वैद्यकीय विम्याविना जाणे हा वेडेपणा समजायला हरकत नाही.

३. परकीय चलन : आजकाल ही फार मोठी समस्या राहिलेली नाही. अनेक बँकांमध्ये आणि नॉन-बँकिंग संस्थांमध्ये परकीय चलन मिळू शकते. यासाठी "ट्रॅव्हल कार्ड" ची सोयही आहे. पाच-दहा डॉलर्सचाही व्यवहार कार्डाने होणार्‍या अमेरिकेसारख्या देशामध्ये असे कार्ड फार सोयीचे व सुरक्षिततेचे आहे. परदेशात फिरताना जालावर (ऑनलाईन) स्थानिक सहल, शोचे तिकिट, इ खरेदी करायची असेल तर मात्र असे कार्ड नीट चौकशी करून घ्यावे. सर्व कार्डे प्रत्यक्ष खरेदीच्या जागी (पॉइंट ऑफ सेल) स्वाईप करता येतात. परंतू, काही कार्डांची ऑनलाईन खरेदी करू शकू अश्या संस्थळांची यादी बरीच मर्यादित असते.

सर्वसाधारणपणे व्हिसा मिळाला की त्या देशातला प्रवेश गृहित धरायला हरकत नसते. मात्र पासपोर्टवरचा अमेरिकन व्हिसा ही केवळ "अमेरिकेच्या दिशेने प्रवास करण्याची परवानगी" असते. अमेरिकेच्या प्रवेशव्दारावर असलेल्या आगमन-निर्गमन अधिकार्‍याला (एंट्री पॉइंट इमिग्रेशन ऑफिसरला) प्रवाश्याची फेरतपासणी करून अमेरिकेत प्रवेश नाकारता येतो. या संदर्भात वरच्या तीन गोष्टी आपल्या बाजूने भरभक्कम असणे फायद्याचे ठरते.

सर्व तयारी झाली. या फेरीत, नेहमीच्या भटकंतीप्रमाणे सतत फिरत न राहता, फक्त न्यू यॉर्कमध्येच ठिय्या मारून राहायचे असल्याने इतर बर्‍याच गोष्टींचे महत्त्व तुलनेने कमी होते. आम्ही येतोय म्हणून लेकाने मॅनहॅटनमध्येच एक फ्लॅट भाड्याने घेतला अशी खबर दिली आणि सगळे टिक् मार्क्स पुरे झाले. आता निघण्याच्या दिवसाची वाट पाहणे सुरू झाले.

******

आला एकदाचा प्रवासाचा दिवस आणि आम्ही मुंबईच्या छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या दोन क्रमांकाच्या स्थानकाककडे (टर्मिनल २) निघालो. मुंबईतील गर्दीचा सामना करत करत स्थानकाकडे जाणार्‍या रस्त्यावर येताच हे स्थानक खरोखर आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे आहे याची चुणूक दिसायला सुरुवात झाली...

जसजसे पुढे गेलो तसतसे ती समजूत पक्की होत गेली...

या स्थानकाची माध्यमांत जी तारीफ केली गेली ती खरी असल्याचे दिसून आले आणि उड्डाण करण्याअगोदरच भारताच्या भूमीवरच विकसित देशातल्या व्यवस्थेचा अनुभव आल्याने उर अभिमानाने भरून आला...

विमानतळावरची व्यवस्था गेल्या चारपाच वर्षांत बरीच सुधारलयाचा अनुभव होताच. पण या नवीन स्थानकावरची व्यवस्था अजून चांगल्या प्रतीची असल्याचा अनुभव आला. त्यामुळे सगळे सोपस्कार संपवून शिवाय आरामात कॉफीपानाचा आनंद घेऊन बरोबर वेळेवर निर्गमनद्वाराजवळ पोहोचलो आणि काही वेळातच विमानात स्थानापन्न झालो. यावेळीही नेहमीप्रमाणेच खिडकीजवळची जागा राखून ठेवली होती हे सांगायला नकोच !...

खिडकीतून थोडेसे आजूबाजूचे निरीक्षण होते न होते तोच विमानाने बरोबर ठरलेल्या वेळी आकाशात झेप घेतली आणि आम्ही न्यू यॉर्कच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. विमानाचा नकाश्यावरील मार्ग भारतातील महाराष्ट्र व गुजरातवरून उड्डाणाची सुरुवात करत नंतर पाकिस्तान-अफगाणिस्तान-तुर्कमेनिस्तान-रशिया-स्वीडन-नॉर्वे असा उत्तरपश्चिमेकडे जात जात नॉर्वेजियन समुद्रावर पोहोचल्यावर दिशा बदलून बदलून दक्षिणपश्चिमेला वळून कॅनडा व नंतर अमेरिका असा होता...

रात्री ११:२० ला प्रवास सुरू होऊन दुसर्‍या दिवशी पहाटे ५:४० न्यू यॉर्कला पोहोचलो. या जवळ जवळ १६ तासांत विमान सूर्याच्या पुढे पुढे पळत राहिल्याने सतत अंधारातच प्रवास झाला. स्वीडनवरून उडताना मागच्या बाजूने थोडेसे झुंजूमुंजू झालेले दिसले...

पण जमिनीवरचे स्वच्छ दिसेल इतका उजेड नव्हता. त्यामुळे खिडकीजवळ बसूनही रशिया आणि स्कॅडेनेव्हिया यांच्या भूभागांचे हवाई सर्वेक्षण करण्याचा मनसुबा धुळीला मिळाला. शिवाय तेथे ढगांचे इतके दाट आवरण होते की बाल्टीक समुद्रातली काही अस्पष्ट बेटे...

आणि एका ठिकाणी नॉर्वेचा बर्फाळ भूभाग इतकेच काय ते दिसले...

कॅनडाचा सर्व भूभाग ढगांची जाड गोधडी पांघरून गाढ झोपी गेला होता. त्यामुळे त्याचेही दर्शन झाले नाही. बरेच दक्षिणेकडे येऊन विमान अमेरिकेवरून उडू लागले तेव्हा कोठे जमिनीवरचे लुकलुकते दिवे दिसू लागले...

न्यू यॉर्क जवळ आले, विमानाने उंची कमी केली आणि पहाटेच्या अंधुक उजेडात खालच्या शहरातल्या दिव्यांची रोषणाई पाहत असताना न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर केव्हा उतरलो ते घ्यानातच आले नाही. हा विमानतळ न्यू यॉर्क राज्याला लागून असलेल्या न्यू जर्सी या राज्यात आहे. परंतु तो न्यू यॉर्क शहराच्या इतका जवळ आहे की न्यू यॉर्क शहरातले दोन (जे एफ के आणि ला ग्वार्दिया) व हा एक असे तीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ दळणवळणाच्या दृष्टीने न्यू यॉर्कचेच विमानतळ गणले जातात ! या विमानतळाचे व्यवस्थापनही Port Authority of New York and New Jersey ही संस्था पाहते.

आगमनाचे सर्व सोपस्कार आटपून बाहेर पडेपर्यंत तासभर लागला. मुलगा विमानतळाबाहेर वाट पाहत असल्याचा फोन आला होताच. त्यामुळे बाहेर पडताच रुंद गुळगुळीत रस्त्यांवरून हिरवाईने भरलेल्या न्यू जर्सीतून प्रवास सुरू झाला...

मधूनच एखादी वस्ती लागत होती...

अर्ध्या एक तासात जॉर्ज वॉशिग्टन पूल ओलांडून आम्ही न्यू यॉर्क शहरातील मॅनहॅटन बेटावर पोहोचलो...

थोड्याच वेळात ब्रॉडवेवर आलो...

...आणि दहा एक मिनिटांत बेनेट अव्हेन्युवरच्या घरी पोहोचलो. पुढच्या तीन महिन्यांत न्यू यॉर्क शहर व परिसरांवर करायच्या चढायांसाठीची ही आमची मुख्य छावणी होती.

(क्रमश :)

 

उड्डाणाचा काल :

विमान सुटण्याची व पोहोचण्याची वेळ उलट धरल्यामुळे तुमचा थोडासा गोंधळ झालाय.

भारतिय प्रमाण वेळेप्रमाणे रात्री ११:२० ला मुंबईहून प्रवास सुरू करून अमेरिकन पूर्व किनार्‍याच्या प्रमाण वेळेप्रमाने दुसर्‍या दिवशी पहाटे ५:४० न्यू यॉर्कला पोहोचलो. या दोन प्रमाण वेळांत ९ तास ३० मिनिटांचा फरक आहे... म्हणजे भारतिय वेळेप्रमाणे दुसर्‍या दिवशी दुपारी ३:१० ला पोहोचलो... म्हणजे उड्डाणाचा कालावधी १५ तास ५० मिनिटे (अंदाजे सोळा) तास होतो.

उड्डाणाचा वक्र मार्ग :

याचे सुलभपणे सांगण्याजोगे विश्लेषण नाही, त्यामुळे ते लेखात देणे टाळले होते.

उत्तर गोलार्धामध्ये, न थांबता अतीदूर अंतरावर उडणार्‍या (लाँग हाऊल) विमानांचा मार्ग उत्तर धृवाच्या दिशेन वाकलेल्या कंसाच्या स्वरूपात दिसतो. याला great-circle distance असे म्हणतात. याचे कारण, प्रवासाचा मार्ग गोल पृथ्वीच्या सपाट कागदावर काढलेल्या नकाशात जरा जास्त वक्र व जास्त लांब दिसतो.

याशिवाय, न थांबता लांब अंतरावर जाणारे विमान गंतव्यापर्यंत पोहोचेपर्यंत, पृथ्वीही तेवढ्याच वेळात स्वतःभोवती फिरत असल्याने, गंतव्याचे स्थान बदललेले असते. याला Coriolis effect असे म्हणतात. त्यामुळे, विमान जर सरळ रेषेत उडत राहीले तर चुकीच्या ठिकाणी पोहोचेल. हे ध्यानात घेऊन विमानांचा मार्ग वक्र करावा लागतो. या ठिकाणावरील अ‍ॅनिमेशन पाहिल्यास ते कसे हे समजू शकेल.

वर प्रियान यांनी म्हटल्याप्रमाणे, fuel economy, air traffic congestion, no fly zones, आणि समुद्रा वरील प्रवासात radar surveillance, बदलत्या ऋतू नुसार बदलत्या वार्‍यांच्या दिशा, इत्यादींच्यामुळेही फरक पडतो.

 विमानकंपनी अमेरिकन (युनायटेड एअरलाईन्स) होती. म्हणून ती भारतातून उडून, कोठेही थांबा न घेता, अमेरिकेत जाऊ शकली.

विमानाला आपल्या मायदेशाला ओलांडून जाताना तेथे एकतरी थांबा घेणे कायद्याने जरूर असते.

 मुंबई ते नेवार्क अशीही डायरेक्ट सेवा आहे. १४ तासात अमेरिका. एकदाच काय ते छळ सहन करायचा.

ह्या वेळेस मी मुंबई-दिल्ली-जे.एफ.के अशी आले. तिकिटावर दिल्लीचा उल्लेखच नव्हता. आणि एअर ईंडीयाला कॉल केल्यावर विमान बदलावे लागणार नाही असे सांगितले. प्रत्यक्षात मात्र विमान बदलावे लागले आणि परत सिक्युरिटी चेक करावा लागला. भयानक वैताग आला.

 युए आणि एई ची मुंबई/दिल्ली ते जे एफ के या सेवा भारतात सुरू होतात, भारतावरून विनाथांबा (म्हणजे भारताच्या पूर्वेकडील देशापासून पश्चिमेकडच्या देशाकडे) भरारी घेत नाहीत, म्हणूनच ते तडक उड्डाण शक्य आहे.

सद्या "मुंबई ते न्यू यॉर्क ही तडक सेवा" फक्त युनायडेड एअरलाईन्स आणि एअर इंडिया या दोनच कंपन्या देतात. दुर्दैवाने इंडीयाने अनेकदा मनस्ताप दिलेला असल्यामुळे तिचे कमी तिकीट व जास्त लगेज हे फायद्याचे मुद्दे असूनही युनायटेडला पसंती दिली.

 

युनायटेडने जाण्यायेण्याचा माझा एकंदरीत अनुभव चांगला होता.

नंतर अजून जरा उत्खनन केले तर २ ते ४ तासांचा दुबईत एक स्टॉपओव्हर घेण्याची तयारी असेल तर एमिरेट्स हा उत्तम पर्याय सापडला. दुबईच्या विमानतळावर २-४ तास हा त्रासदायक नव्हेच तर मजेशीर अनुभव असतो; लाँग हऊल रूटवर एमेरीटस A380 विमाने ही आरामदायक विमाने वापरते; आणि मुंबई-न्यू यॉर्क रूटवर तिकीटाची किंमतही युनायटेड व एअर इंडीयापेक्षा कमी दिसली... सर्वात महत्वाचे म्हणजे, अनेक वेळा एमिरेटस ने प्रवास केला आहे आणि म्हणून खात्रीने म्हणू शकतो की तिच्या सेवेची प्रत जगातल्या पहिल्या तीनात आहे.

नॉनस्टॉप सेवा शोधण्याच्या नादात लावलेल्या गाळणीने एमेरिट्स माझ्या नजरेआड झाली :( :)

 तिच्या सेवेची प्रत जगातल्या पहिल्या तीनात आहे. >> सहमत आहे. मुलेबाळे असणार्‍यांसाठी बहुतेक पहिलाच नंबर लागेल एमिरेट्सचा!

 तिकीट असेल तर अजून एक फायदा म्हणजे , US Immigration हे अबुधाबी एयरपोर्ट वरच होते, त्यामुळे खूप वेळ वाचतो(US airport वर उतरल्यावर रांगेत उभे राहावे लागत नाही). मी नेहेमी हाच पर्याय वापरतो. पुणे/मुंबई वरून पहाटेचे विमान असल्यास त्याच दिवशी संध्याकाळी US ला आगमन होते. 

ही अमेरिकेतल्या प्रवेशासाठी "प्रीक्लिअरन्स" सेवा अबु धाबी सकट १५ ठिकाणी उपलब्ध मध्ये आहे. ती इतर काही ठिकाणी (?दुबई, मुंबई, इ) सुरू करण्यासाठी तयारी चालू आहे असे ऐकले आहे. अमेरिकेच्या सीमेवर पोहोचण्याआधीच प्रवेश पक्का झाल्याने प्रवाश्यांच्या मनावरचा खूपसा भार कमी होईल हे नक्की.

मात्र, अधिकार्‍याला संशय आला तर प्रीक्लिअरन्सच्या जागीही तेवढीच समस्या येऊ शकते. काही दिवसांपूर्वी अबू धाबी येथे अमेरिकेत शिक्षणासाठी जाणार्‍या काही भारतिय विद्यार्थ्यांना समस्या येऊन भारतात परतावे लागल्याची बातमी पाहिली/वाचली असेलच.

जेएफकेचा जुना आणि न्यूअर्कचा नवीन असे माझे दोन्ही अनुभव चांगले होते. रांगेत १५-२० मिनिटे आणि अधिकार्‍याबरोबर २-३ मिनिटे इतकाच वेळ लागला व विचारलेले प्रश्नही जुजुबी होते.

 मी पूर्वी LA ला इमिग्रेशनचा अनुभव घेतला होता.. लांबच लांब रांगा आणि आधिकार्‍यांचे प्रश्न..आधीच २२-२३ तासाचा प्रवास केल्यावर परत एक दिड तास तिष्ठत उभ राहाणं जिवावर येतं.
पण या वेळी JFK ला अगदी उलट अनुभव आला. १०-१२ लोकच होते रांगेत, आणि मुलाखत तर जणू झालीच नाही अशी. मला वाटल की मी संध्याकाळी पोचले ती वेळ कमी गर्दीची असेल म्हणून तसा अनुभव. पण तुम्ही पहाटे पोचलात तरी तीच परीस्थिती होती म्हणजे JFK ला असंच असतं असं दिसतय.

A380 बद्दल अत्यंत सहमत.केवळ त्या विमानासाठी मी इतिहादचे तिकिट काढते.अतिशय आरामदायी विमान आहे ते.इकाॅनाॅमी सिट्स पण बर्यापैकी कंफर्टेबल असतात.स्क्रिन्स पण छान मोठ्या , पिक्चर क्वालिटी आणि सिलेक्शन उत्तम असते.इतिहादचे जेवणही छान मिळाले आहे दरवेळेला.
या विमानाचा फर्स्ट आणि बिझनेस क्लास वरच्या मजल्यावर असतो.त्याने एकदा यायचय मला!

व्हिसाच्या सुरस कहाण्या नेहमीच सांगितल्या ऐकल्या जातात. माझ्या मते त्या तुलनेने फार कमी असतात, एका नाकारलेल्या व्हिसाच्या बरोबर हजारोंनी मिळालेले व्हिसा असतात. पण, सुखद घटनांपेक्षा धक्कदायक व दु:खद घटनांना जास्त प्रसिद्धीमुल्य असते म्हणून त्या सतत प्रचारात राहतात.

माझे पहिले अमेरिकन आणि युके व्हिसाज् किंचीत बाचाबाची होऊन अनुक्रमे ४५ मिनिटे आणि एक दिवसात ताब्यात मिळाले होते. त्याबाबत कधितरी लिहिले जाईलच :) ;)

न्यु यॉर्क म्हटले की मला मुंबईसारखेच वाटते. बेशिस्त, गोंधळ, आवाज आणि फेरीवाले सोडून. वॉल स्ट्रीटची मौनातली धावपळ, मुकाट बसलेला तो प्रसिद्ध पण प्रत्यक्ष पाहिल्यावर छोटासा वाटणारा 'बुल', चाय्नीज मार्केट, सगळं आपलं वाटतं.
पण सगळ्यात लक्ष्यात राहिला आहे तो बॅटरी पार्क येथे पायांखाली दणाणणारा अ‍ॅटलांटिक. न्यू पोर्ट येथे एक्स्चेंज प्लेसलाही असा स्टील फ्रेमवर समुद्राच्या (हड्सन नदीच्या) किंचित आत किनार्‍यावर बांधलेला लाकडी पॅटिओ आहे. जगात आणखी अनेक ठिकाणी कदाचित असतीलही. आपण त्या मजबूत लाकडी माळ्यावर असतो आणि खाली समुद्र घोंगावत, रोरावत, गाजत असतो. पायांनाही ती स्पंदने जाणवतात. शिवाय पोकळीमुळे आवाज वर्धित होतो. तो थरार वेगळाच. आणि आत कुठे तरी जाणवत राहातं की ह्याचंच एक टोक, आत्याच्या चुलत नणंदेचा मावसदीर इतक्या दूरच्या नात्याने अरबी समुद्राच्या रूपाने आपल्या उत्तर पश्चिम किनार्‍याशी जोडलेलं आहे.
पुढील भागाच्या प्रतीक्षेत.

आता तीन महिने भटकंतीला आहेत म्हटल्यावर शहराची थोडीबहुत माहिती काढणे आवश्यक होते. या भागाचा जरा अभ्यास केल्याने आपले भटकणे जास्त सुलभ, सुखद आणि श्रेयस्कर होते.

न्यू यॉर्क शहर अमेरिकेच्या पूर्व किनार्‍यावरील न्यू यॉर्क राज्यात आहे. त्यांच्या नावात गल्लत होऊ नये व तुम्हाला नक्की शहर म्हणायचे आहे की राज्य, यासाठी काही संकेत पाळले जातात. नुसते न्यू यॉर्क हे संबोधन सहसा राज्यासाठी वापरले जाते तर शहराला "न्यू यॉर्क सिटी" किंवा "एनवायसी" किंवा नुसतेच "शहर (सिटी)" म्हटले जाते. दुसरे म्हणजे न्यू यॉर्क हे दोन शब्द आहेत आणि ते तसेच दोन शब्द म्हणून उच्चारले जातात, न्यूयॉर्क असे नाही, न्युयॉर्क असे तर अजिबात नाही. ते दोन शब्द सलग उच्चारल्यास त्यांची न्यू जर्सीतल्या विमानतळ असलेल्या शहराच्या नावाबरोबर, न्यूअर्क (Newark) बरोबर, गल्लत होऊ शकते. अर्थात, धावपळत न्यू यॉर्क पाहायला आलेल्या आणि डॉलर्स खर्च करणार्‍या पर्यटकांना या बाबतीत १०० गुन्हे माफ असतात! :)

न्यू यॉर्क शहर इ स १७८५ ते १७९० या कालखंडात अमेरिकेची (United States) राजधानी होते. मात्र, आता हे शहर अमेरिकेची तर नाहीच पण, सर्वसामान्य गैरसमजाविरुद्ध, न्यू यॉर्क राज्याचीही राजधानी नाही. तो मान या शहराच्या २४० किमी उत्तरेला असलेल्या ऑल्बानी (Albany) या केवळ लाखभर लोकसंख्या असलेल्या शहराचा आहे! राज्यातील सर्वात मोठे आणि प्रसिद्ध शहर राजधानीचे शहर नसणे ही अमेरिकेची खासियत अनेकवार आपली विकेट काढून जाते!

सुमारे ८६ लाख वस्तीचे आणि ७९० चौ किमीवर पसरलेले हे अमेरिकेतील सर्वात जास्त लोकसंख्येचे शहर आहे. परिसरातील भूभागाच्या अर्थकारणावर त्याचा पडणारा प्रभाव जमेस धरला तर ही लोकसंख्या सहजपणे २ कोटीच्या वर जाते. अमेरिकेच्या अर्थकारणात या एकट्या शहराचा हिस्सा (gross metropolitan product किंवा GMP) सुमारे $१. ४ ट्रिलियन इतका मोठा आहे. जगभरच्या जेमतेम डझनभर देशांचे GDP चे आकडे यापेक्षा जास्त आहेत! इथले बंदर जगातल्या सर्वात मोठ्या नैसर्गिक बंदरांमध्ये गणले जाते. व्यापार, अर्थ, माध्यमे, कला, फॅशन, संशोधन, तंत्रज्ञान, शिक्षण, इत्यादी अनेक क्षेत्रातील अमेरिकेच्या पुढारीपणात या एकट्या शहराचा सिंहाचा वाटा आहे. किंबहुना या शहराला जगाची सांस्कृतिक व आर्थिक राजधानी समजले जाते, इतका मोठा त्याचा दबदबा आहे. संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्यालय येथे आहे. अर्थातच, जागतिक राजकारणावर प्रभाव पाडणारे अनेक निर्णय येथे घेतले जातात. जवळ जवळ ८०० भाषा बोलल्या जाणारे हे शहर जगातील सर्वात जास्त भाषावैविध्य असलेली जागा आहे. येथे फिरताना इतक्या वंशाचे, रंगछटांचे, तोंडवळ्यांचे, शारीरिक चणींचे, भाषावैविध्याचे लोक केवळ एकमेकाशी मिसळत असतात असे नाही तर आपापल्या कामाच्या दिशांनी पळत असतानाही एकमेकाशी सौहार्दाने वागताना दिसतात की, या शहराला "जागतिक सामाजिक सहिष्णुतेचे केंद्र ( global node of social tolerance)" उगाचच म्हणत नाही याची खात्री पटते.

या शहराला "बिग अ‍ॅपल" असेही म्हटले जाते. हे नाव कसे पडले याबाबत अनेक समज-गैरसमज आहेत. त्याचा जास्त विश्वासू इतिहास असा आहे. १९२०च्या दशकात न्यू यॉर्क आणि परिसरात बरीच घोड्यांच्या शर्यतींची अनेक मैदाने होती. या शर्यतींतल्या बक्षिसांना "अ‍ॅपल" असे म्हटले जात असेल. धनिकांचा तुटवडा नसल्याने इथल्या शर्यतींतली बक्षिसे मोठ्या रकमांची असत म्हणून त्यांना "बिग अ‍ॅपल" असे संबोधले जाऊ लागले. New York Morning Telegraph च्या
John J. Fitz Gerald नावाच्या वार्ताहराने ३ मे १९२१ ला "बिग अ‍ॅपल" असा न्यू यॉर्कचा उल्लेख केला आणि ते लोकांना इतके आवडले की तेव्हापासून "बिग अ‍ॅपल" हा "न्यू यॉर्क सिटी" चा लाडका प्रतिशब्द बनला आहे.

आधुनिक न्यू यॉर्क शहराच्या जागेवर अनेक सहस्र वर्षांपूर्वीपासून अनेक अमेरिकन इंडियन लोकांच्या टोळ्या राहत होत्या. इ स १५२४ पासून या परिसरात युरोपियन दर्यावर्द्यांच्या फेर्‍या सुरू झाल्या. मॅनहॅटन बेटाच्या दक्षिण टोकावर व्यापारी केंद्र उघडून डच वसाहतवाद्यांनी १६२४ मध्ये या शहराची पायाभरणी केली व त्याला त्याला "न्यू अ‍ॅमस्टरडॅम" असे नाव दिले. हा भाग सद्या "लोअर मॅनहॅटन" असा ओळखला जातो. इ स १६२६ मध्ये डच वेस्ट इंडिया कंपनीच्या डायरेक्टर जनरलने स्थानिक कॅनार्सी (Canarsie) जमातीकडून ६० गिल्डर्सना ($१०००) मॅनहॅटन बेट विकत घेतले.

न्यू यॉर्क च्या इतिहासातील एक प्रकरण फार रोचक आहे. १६६७ मध्ये ब्रिटन व नेदरलँड मध्ये झालेल्या करारानुसार (Treaty of Breda) इंग्रजांनी मॅनहॅटन आणि इंडोनेशियामधील रन/रुन (Run) या नावाच्या बेटांवरील हक्कांची अदलाबदल केली गेली. बांदा समुद्रात एकाकी असलेल्या रन/रुन या बेटाची लांबी ३ किमी व रुंदी १ किमीपेक्षाही कमी आहे.

रुन बेटाचे "स्थान". खुद्द बेटाचा ठिपका या नकाश्यात दिसू शकत नाही!
(जालवरून साभार)

या जगाच्या एका कोपर्‍यातल्या चिमुकल्या बेटामध्ये डचांना रस होता आणि त्याच्या बदल्यात त्यांनी नवीन जगातले (न्यू वर्ल्ड, अमेरिका) एक महत्त्वाचे बंदर ब्रिटिशांना दिले, हे आज विचित्र वाटेल. पण, रुन बेट जायफळांच्या झाडांनी भरलेले होते आणि जायफळाच्या व्यापाराचे केंद्र होते. त्या काळी, उच्च प्रतीचा आणि दुर्मिळ मसाल्याचा पदार्थ असलेल्या जायफळाची किंमत सोन्याशी स्पर्धा करत होती! त्याविरुद्ध, मॅनहॅटन त्या काळी फारसे महत्त्वाचे बेट नव्हते. याशिवाय, ब्रिटिश अमेरिकन कॉलनीने घेरलेले मॅनहॅटन बेट डचांना आणि डच इंडोनेशियन कॉलनीने घेरलेले रुन बेट इंग्रजांना सांभाळणे कठीणच जात असणार. त्यामुळे, त्या काळी वरचढ असलेल्या डचांनी जगभरातल्या जायफळाच्या व्यापारावर आपले वर्चस्व स्थापन करण्यासाठी हा सौदा इंग्रजांवर लादला होता.

एकोणीसाव्या आणि विसाव्या शतकात युरोपातील भीषण दुष्काळ, राजकीय अस्थैर्य व जुलूम, "अमेरिकेतील स्वातंत्र्य व सधनतेच्या स्वप्नाचे (अमेरिकन ड्रीम)" आकर्षण, इत्यादी अनेक कारणांमुळे युरोपातील लोकांनी मोठ्या प्रमाणात अमेरिकेत स्थलांतर केले. या लोकांचे स्वातंत्र्यदेवतेच्या पुतळ्याच्या (Statue of Liberty) रूपाने स्वागत करणारे हे शहर अमेरिकेच्या लोकशाहीचे आणि औदार्याचे प्रतीक बनले. त्याचबरोबर अमेरिकेच्या दक्षिणेकडील राज्यांतल्या कृष्णवर्णीय नागरिकांनीही मोठ्या संख्येने न्यू यॉर्कमध्ये स्थलांतर केले आहे. आशिया आणि लॅटिन (दक्षिण) अमेरिकेतून आलेल्या लोकांची या सगळ्यांत भर पडली आहे. साहजिकच, अनेक वर्ण, वंश, धर्म, विचार, इत्यादींचे एक अजब रसायन या शहरात झाले आहे. अनेक शतकांचा चढउतार सहन करीत, वसाहतवादातून तावूनसुलाखून बाहेर पडत, गुन्हेगारी जगताशी (अंडरवर्ल्ड) सामना करत आणि ९/११ सारख्या भयानक आपत्तींना सामोरे जात, या शहराच्या उत्कर्षाची कमान आजतागायत सतत वर जात राहिली आहे. आजही हे शहर अमेरिकेच्या सर्जनशीलतेचे, उद्योजकतेचे, सामाजिक सहिष्णुतेचे आणि पर्यावरणवादाचे प्रमुख जागतिक केंद्र म्हणून ओळखले जात आहे.

येथे कोलंबिया विद्यापीठ, न्यू यॉर्क विद्यापीठ आणि रॉकफेलर विद्यापीठ यासारखी जागतिक यादीत वरच्या स्थानावर असलेल्या शिक्षणसंस्था आहेत. विविध विषयांचे उच्च शिक्षण देणारी १२० विद्यालये आणि विद्यापीठे असलेले हे शहर उच्च शिक्षणासाठी जगभरच्या विद्यार्थ्यांत प्रसिद्ध आहे.

संगणक व संचार क्षेत्रात झालेल्या आणि होत असलेल्या क्रांतीचे पडसाद या शहरावर पडले नसते तरच आश्चर्य. मॅनहॅटनमध्ये सुरू झालेल्या कंपन्यांनी आता न्यू यॉर्कच्या सर्व बोरोंमध्ये आणि जवळच्या परिसरांत पाय पसरले आहेत. त्या सर्वांना मिळून सिलिकॉन व्हॅलीच्या धर्तीवर "सिलिकॉन अ‍ॅली" असे नाव पडले आहे. २०१५ मध्ये सिलिकॉन अ‍ॅलीमध्ये $७.३ बिलियन (साधारण रु ५०,००० कोटी) इतकी गुंतवणूक केली गेली आहे. काही सबवे स्टेशनवर मोफत वायफाय सेवा आहे. ती सबवेच्या सर्व जाळ्यावर टाकण्याचे काम चालू आहे. सर्व शहरभर रस्त्यांवर १००MBPS क्षमतेची ब्रॉडबँड सेवा मोफत देण्याचा महानगरपालिकेचा प्रकल्प चालू आहे. त्यातले काही वायफाय हब्ज काम करू लागले आहेत. आपल्याला शहरात फिरताना ते दिसतात.

न्यू यॉर्क शहराचे खालील नकाश्यात दाखविल्याप्रमाणे पाच प्रशासकीय भाग किंवा बरो (boroughs) आहेत :

न्यू यॉर्क शहरामधील बरोज : १. मॅनहॅटन, २. ब्रूकलिन, ३. क्वीन्स, ४. ब्राँक्स, ५. स्टॅटन बेट
(जालवरून साभार)

यापैकी मॅनहॅटन आणि स्टॅटन ही स्वतंत्र मोठी बेटे आहेत. ब्रूकलिन आणि क्वीन्स लॉग आयलँड नावाच्या एका बर्‍याच मोठ्या बेटाच्या दक्षिण-पश्चिम भूभागावर आहेत. तर, ब्राँक्स अमेरिकेच्या मुख्य भूमीचा भाग आहे. याशिवाय परिसरात असलेली अनेक छोटी बेटे त्यांच्या जवळच्या बरोमध्ये समाविष्ट केली आहेत. मॅनहॅटनच्या पश्चिमेकडून वाहणारी हडसन नदी त्याला न्यू जर्सी राज्यापासून वेगळे करते तर पूर्वेकडील हार्लेम आणि ईस्ट नावाच्या नद्या त्याला ब्राँक्स, क्वीन्स आणि ब्रूकलिनपासून वेगळे करतात. इतका जुजुबी भूगोल आपल्याला न्यू यॉर्कमध्ये फिरायला पुरेसा आहे.

न्यू यॉर्क शहरातली सबवे (जमिनीखालची रेल्वे) आणि बस ही सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था इतकी चांगली आहे की आमच्या तीन महिन्यांच्या वास्तव्यात शहरात फिरताना खाजगी चारचाकीची गरज भासली नाही. रस्त्यांवर दर चौकात असलेल्या (आणि चालक कटाक्षाने पाळत असलेल्या) सिग्नल्समुळे आणि रस्त्यावरच्या गर्दीमुळे, बस किंवा खाजगी वाहनापेक्षा सबवे जवळ जवळ निम्म्या वेळात व खात्रीने गंतव्यापर्यंत पोचवते असाच अनुभव आला! सबवे आणि बस या सेवा शहरभर एकच वाहतूक संस्था (New York City Transit Authority) चालवते. तिने दिलेले स्मार्टकार्ड सर्व शहरभर सबवे आणि बसला चालते. हे कार्ड सर्व सबवे स्टेशन्समध्ये आणि काही बसथांब्यांवर असलेल्या व्हेंडिंग मशिन्समध्ये मिळते. त्यातले पैसे संपले तर तीच मशिन्स वापरून त्यांतले पैसे वाढवता येतात. शहरात कोठूनही कोठे जायच्या एका प्रवासाला $२.७५ पडतात. सबवे स्टेशनम्ध्ये अथवा बसमध्ये जाताना कार्ड स्वाईप केले की तेवढे पैसे कार्डातून वजा होतात. सबवे/बसमधून बाहेर पडून दोन तासांच्या आत प्रवासाच्या दिशेने पुढे जाणारी बस/सबवे पकडली तर अर्थातच कार्ड स्वाईप करावे लागते पण त्या एका प्रवासाचे पैसे कापले जात नाहीत. थोडक्यात, वाहन बदलले तरी एका दिशेचा प्रवास $२.७५ मध्येच होतो. सबवे आणि बसमार्गांचे शहरभर पसरलेले जाळे पाहता ही प्रवासाची पद्धत फार सोईची आणि किफायतदार आहे.

न्यू यॉर्क सिटी सबवे नकाशा

(New York City Transit Authority च्या संस्थळावरून साभार)

मॅनहॅटनमधिल बसमार्गांचा नकाशा
(New York City Transit Authority च्या संस्थळावरून साभार)

मात्र, संपूर्ण अमेरिकेत, एकदा मोठ्या शहरांच्या बाहेर पडले की लहान शहरांत व गावांत सार्वजनिक वाहतूक सेवेचा बर्‍यापैकी ठणठणाट आहे. त्यामुळे खाजगी वाहन नसले तर एकतर मोठा खोळंबा होतो किंवा खिशाला चाट लावणारी टॅक्सी वापरावी लागते. तेथे खाजगी वाहन ही चैन नसून अत्यावश्यक व बचत करणारी सोय आहे. अमेरिकन किंवा आंतरराष्ट्रिय चारचाकी परवाना (ड्रायव्हिंग लायसन्स) जवळ असला तर भाड्याची गाडी (रेंटल कार) सहज मिळते. त्यामुळे अमेरिकेच्या अंतर्भागात स्वतंत्रपणे फिरायचे असले तर असा परवाना असणे सहलिला आणि खिशाला सोईचे ठरते.

असो. इतक्या पूर्वतयारीनंतर आता आपण आपल्या भटकंतीकडे वळूया.

वरची सर्व पार्श्वभूमी पाहता या शहराचे जागतिक पर्यटनात अनन्य महत्त्व असले तर आश्चर्य ते काय! २०१५ मध्ये या शहराला ६ कोटी पर्यटकांनी भेट दिली होती. अर्थातच, त्याला "The most photographed city in the world" हा किताबही मिळालेला आहे.

या शहरात असलेल्या पर्यटन आकर्षणांची यादी करायला लागल्यावर ती न संपणारी मारुतीची शेपटी आहे हे ध्यानात आले...

अर्थातच, भरपूर वेळ गाठीशी असला तरी, इतक्या सगळ्या जागांना भेट देणे नक्कीच थकवादायक, कंटाळवाणे आणि गैरजरूर ठरले असते. त्यामुळे, उगाच सगळे टिकमार्क्स पुरे करण्याच्या नादात न पडता त्यातल्या माझ्या दृष्टीने आकर्षक आणि आनंददायक असलेल्या जागांचा आरामात आणि मनसोक्त आनंद घेतला. त्या जागांची सफर आपण या मालिकेत करणार आहोत.

याशिवाय, बराच मोकळा वेळ असल्याने, माझा आवडता छंद म्हणजे "प्रसिद्ध, मुख्य ठिकाणांना सोडून जरा दोन चार गल्ल्या आतले शहर पाहणे" हे सुद्धा आपण करणार आहोत. असे केल्याने खर्‍या शहराची जवळून ओळख होते आणि कधीमधी अचानक, सुखद, आश्चर्यकारक अनुभव येतात... जे नेहमीच्या पर्यटनात सहसा शक्य नसते.

चला तर मग, पुढच्या भागापासून न्यू यॉर्क शहर आणि परिसराची भटकंती करायला तयार व्हा !

(क्रमश :)

पाथ आणि सबवे या दोन वेगवेगळ्या रेलवे कंपन्या/डीपार्टमेंट्स आहेत.

पाथ (PATH) उर्फ The Port Authority of NY & NJ ची सेवा ही न्यू यॉर्क शहर आणि न्यू जर्सी राज्य यांना जोडणारी सेवा आहे. ती न्यू यॉर्कच्या अंतर्गत वाहतूकीत भाग घेत नाही. त्यामुळे तिचा उल्लेख आला नाही. तिचे WTC स्टेशन मात्र पहाण्यासारखे आहे. न्यू जर्सीच्या फेरीत आपण त्याला भेट देऊ !

अजून एक छोटी पण महत्त्वाची गोष्ट अ‍ॅडवतो - मॅनहटनची रस्त्यांची रचना ही अगदी नेटकी कॅडबरीच्या वड्या पाडल्यासारखी चौकोनी आहे. म्हणजे सगळे उत्तर-दक्षिण रस्ते हे अवेन्यूज या नावाने आणि पूर्व-पश्चिम रस्ते स्ट्रीट्स या नावाने ओळखले जातात. त्यामुळे पत्ता सांगताना थर्ड अवेन्यू, सेवेंटीफिफ्थ स्ट्रीट असं म्हंटलं की नेमकं कुठे ते चटकन समजू शकतं. यातले जवळपास सगळे स्ट्रीट्स हे एकाआड एक उलटसुलट एकदिशामार्गी आहेत त्यामुळे वाहतूक सुरळित रहायला मदत होते (अर्थात तिथे नो एंट्रीत लोक घुसत नाहीत हे देखील आहेच! ;) )

सबवे म्हणजे न्यु यॉर्कच्या रक्तवाहिन्या! सिटी मध्ये असाल तर खाजगी वाहानाची अजिबात गरज पडत नाही. एकदा तिकिट काढलं की एक स्टेशन जा अथवा अगदी शेवटच्या स्टेशन पर्यंत.. तिकीट तेच!

सबवेच्या आतमध्ये स्टेशनमध्ये सुद्धा भरपुर अतरंगीपणा चालु असतो. लोक्स मस्तपैकी गिटार, ड्रम्स वाजवत असतात. स्टेशन्सच्या भिंतींवरचे म्युरल्स सुद्धा अगदी देखणे असतात. आणि खुद्द स्टेशन्स म्हणजे सुद्धा एक भुलभुलैया असावा इतकी मोठी आहेत. जसे की ४२-टाईम्स स्क्वेअर हे स्टेशन. आतल्या आत जवळपास २ ब्लॉक्स चालावं लागतं. त्यातही पुन्हा जमिनीखाली असुनही स्टेशन मध्ये पुन्हा मजले आहेत. तीन मजल्यांवर तीन (एन. क्यु, आर / ए, बी,सी आणि ७) अशा ट्रेन्स जातात. एकदा आत गेलं की तुम्ही आतल्या आत कुठेही फिरु शकता, पुन्हा स्वाईप करावे लागत नाही. एवढी गुंतागुंतीची सिस्टीम, ते ही इतकी जुनी आणि आजही इतकी भक्कम!

ग्रॅण्ड सेंट्रल हा कळस आहे ह्या सिस्टीम वर! काका लिहीतीलच.

सबवे / मेट्रो हे सर्वात मोठं कारण आहे ह्या शहराच्या प्रेमात पडण्याचं! ज्यांना कधी इकडे यायचं आहे त्यांनी टुर नाही घेतली आणि स्वतः सबवेने फिरुन न्यु यॉर्क पाहिलं तर फारच कमी पैशात अगदी जवळुन शहर पहाता येईल. 

ब्रूकलीन हे येथील कामगार वर्गाचा राहण्याचा आवडता भाग. त्यामुळे चित्रपटात ब्रूकलीनचा सारखा उल्लेख असतो.जसे मुंबईत धारावी मध्ये हिरो राहतो तास न्यू यॉर्क मध्ये ब्रूकलीन मध्ये

 जर्सी सिटीचा फेरफटका

न्यू यॉर्क शहरातील मॅनहॅटन बेटाच्या पश्चिमेकडून वाहणार्‍या हडसनमाईच्या पल्याडच्या तटावर जर्सी सिटी नावाचे एक आटपाट नगर आहे. हे शहर शेजारच्या न्यू जर्सी राज्यात असले तरी न्यू यॉर्क शहर व जवळच्या परिसरात दोनतीन आठवड्यांपेक्षा जास्त वस्ती करून राहणार्‍या भारतीयांना अमेरिकेत पोचल्या पोचल्या या तीर्थक्षेत्राला भेट देणे अत्यावश्यक असते. त्यामागचे मुख्य कारण म्हणजे तेथे असलेली भारतीय खाद्यपदार्थ, भाज्या, फळे आणि कपड्यांची दुकाने. दुकानांची नावेही भारतात असावी अशीच असतात. शनिवार-रविवारी तर तेथे भारतीय उपखंडातील लोकांची आठवड्याचा भाजीपाला आणि वाणसामानाच्या खरेदीसाठी झुंबड उडालेली असते.

न्यू यॉर्क प्रमाणेच या शहरालाही जगाच्या सर्व खंडातील लोकांनी घर बनवले आहे. २०१० सालच्या जनगणनेनुसार येथील १०% पेक्षा जास्त लोक भारतीय वंशाचे आहेत. हे प्रमाण पश्चिम गोलार्धातल्या शहरांमध्ये सर्वाधिक आहे आणि ते सतत वाढत आहे. इथला भारतीय बहुल प्रभाग "इंडिया स्क्वेअर" किंवा "लिटिल इंडिया" किंवा "लिटिल बॉम्बे" या नावांनी ओळखला जातो. या ठिकाणी राहणारे भारतीय नवरात्री, होळी, इत्यादी सण सार्वजनिकरीत्या साजरे करतात आणि त्याला स्थानिक माध्यमांत बरीचशी प्रसिद्धीही मिळते.

जेटलॅग घालविण्यासाठी दोन दिवस आराम करून आलेल्या पहिल्या आठवडी सुट्टीत महिन्याचे वाणसामान भरण्यासाठी जर्सी सिटीला जायचा बेत ठरवला.

चिरंजीवाने घर मोक्याच्या जागी घेतले होते. अल्याडच्या बेनेट अव्हेन्यूवर सबवेचा A हा वेगवान (एक्सप्रेस) मार्ग होता तर पल्याडच्या ब्रॉडवेवर १ हा दर स्टेशनवर थांबणार्‍या (लोकल) गाड्यांचा मार्ग होता. हे दोन्ही रूट्स मॅनहॅटन बेटामध्ये दक्षिणोत्तर आहेत. दक्षिणेत असलेल्या मध्य मॅनहॅटनमध्ये व डाऊनटाऊनच्या काँक्रिट जंगलात पोचल्यावर A ला इंग्लिश अल्फाबेटमधील अक्षरांची नावे असलेले B, C, D,... Z असे आणि १ ला २, ३, ४, इत्यादी आकड्यांची नावे असलेले नवीन मार्ग येऊन मिळतात किंवा फाटे फुटतात. अनेक मोठ्या सबवे स्टेशनवर (उदा ४२ स्ट्रीट स्टेशन) समान स्तरावर असलेल्या मार्गावरचे थांबे बोगद्यांनी जोडलेले आहेत आणि/किंवा एकमेकाच्या वरखाली असलेल्या मार्गावरचे थांबे जिने व लिफ्ट्सनी जोडलेले आहेत. त्यामुळे तुम्ही एकदा जमिनीखाली गेलात की कितीही गाड्या बदलल्या तरी शेवटचा थांबा येईपर्यंत परत जमिनीवर यायची सहसा गरज भासत नाही. अर्थातच तुमचे एकदा स्वाईप केलेले स्मार्टकार्ड शेवटापर्यंत काम करते. जमिनीवर आल्यावर त्याच दिशेने जाणारी बस पकडली तर बसमध्ये स्मार्टकार्ड स्वाईप करावे लागते पण बसचा प्रवास २ तासाच्या आत सुरू केला असला तर पैसे कापले जात नाहीत.

मॅनहॅटनमधल्या दक्षिणोत्तर जाणार्‍या रस्त्याला अव्हेन्यू म्हणतात तर पूर्वपश्चिम जाणार्‍या रस्त्यांना स्ट्रीट म्हणतात. बेटाच्या पार दक्षिण टोकाला आणि इतरत्र क्वचित अपवादात्मक रस्त्यांना व्यक्तींची नावे दिली आहेत. इतर सर्व रस्त्यांना त्यांच्या क्रमांकांनी ओळखले जातात. उदाहरणार्थ, ५वा अव्हेन्यू, ४२वा स्ट्रीट, इत्यादी. त्यामुळे, मॅनहॅटनचा नकाशा म्हणजे अव्हेन्यू आणि स्ट्रीट मिळून काढलेली चौकडीची नक्षी दिसते !

सबवे आणि बसच्या थांब्यांची नावे ते कोणत्या अव्हेन्यू/स्ट्रीटवर आहेत त्यावरून दिलेली आहेत. जागांचे पत्तेही "इमारत क्रमांक + अव्हेन्यू / स्ट्रीट क्रमांक" असे असतात. त्यामुळे, गंतव्याचा पत्ता माहीत असला तर कोणत्या सबवे/बसमधून जाऊन कोणत्या थांब्यावर उतरायचे हे वेगळे विचारायची गरज नसते. एकंदरीत संपूर्ण पत्ता माहीत असला तर न्यू यॉर्कमध्ये कोणालाही न विचारता जागा शोधणे फारसे कठीण नाही.

सर्व सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था "सबवे+बसच्या सेवेच्या आताच्या व भविष्यातल्या वेळा, थांब्यांच्या जागा, थांब्यांपर्यंत चालत जाण्याकरिता लागणारा वेळ, सर्व मार्गाचा मधल्या थांब्यांसह नकाशा, इत्यादीसह" गुगलमॅपवर पाहता येते. बहुतेक सर्व मार्गांवरील सबवे सेवा दर ३ ते १० मिनिटांनी असते आणि खूप भरवशाची असते. बस दर १० ते १५ मिनिटांनी असते पण रस्त्यावरच्या गर्दीमुळे बससेवेच्या वेळा बेभरंवशाच्या असू शकतात. सबवे इतकी सोयीची आहे की तीन महिन्यांत न्यू यॉर्कच्या एका भागातून दुसर्‍या भागातल्या इच्छित स्थळी जाण्यासाठी; गंतव्यस्थानाच्या जवळपर्यंत सबवे जात नसेल अश्या मोजक्या ठिकाणी जाण्यासाठी किंवा केवळ न्यू यॉर्क शहरातील रस्ते व वस्ती पाहायला मिळावी यासाठी मुद्दाम केलेल्या प्रवासासाठीच आम्ही बस सेवा वापरली. टॅक्सी तर विमानतळ व घर यामधले जाण्यायेण्याचे दोन प्रवास सोडून एकदाही वापरली नाही.

तर, जर्सी सिटी या भारतीयांच्या अनेक आशाआकांक्षाइच्छांची पूर्ती करणार्‍या क्षेत्राला जाण्यासाठी सकाळी न्याहारी करून आम्ही सज्ज झालो. घरातून निघण्यापूर्वी "कसा प्रवास करू म्हणजे तो सुगम होईल रे बाबा ?" असे गुगलबाबाला साकडे घातले. त्याने, सबवेचा A मार्ग पकडून डाऊनटाऊनमधील चेंबर स्ट्रीट थांब्यावर उतरा आणि तेथून चालत जवळच असलेल्या PATH या सेवेची सबवे पकडून जर्सी सिटीतल्या जर्नल स्क्वेअर या थांब्यावर उतरा" असा सल्ला दिला. PATH हे The Port Authority of NY & NJ संस्थेच्या न्यू यॉर्क शहराला न्यू जर्सी राज्यातील जर्सी सिटी व न्यूअर्क या शहरांना जोडणार्‍या सार्वजनिक वाहतूक सेवेचे संक्षिप्त रूप आहे.

गुगलबाबाचा सल्ला

गुगलबाबा प्रमाण असे म्हणत आम्ही घराबाहेर पडून बेनेट अव्हेन्यूवर आलो...

बेनेट अव्हेन्यू

बेनेट अव्हेन्यूच्या शेवटच्या भागाच्या एका बाजूला बर्‍यापैकी उंच टेकडी तर दुसर्‍या बाजूला रहिवासी वस्ती आहे. इमारतीतून बाहेर पडून उजवीकडे वळून पायी दोन मिनिटे चालल्यावर त्या टेकडीच्या उभ्या कड्यात असलेले A मार्गावरच्या "१९० स्ट्रीट" नावाच्या थांब्याचे प्रवेशव्दार दिसते...

बेनेट अव्हेन्यू आणि १९० स्ट्रीट सबवे थांब्याचे प्रवेशद्वार

या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एक लांबच लांब बोगदा लागतो. तो टेकडीच्या पोटात असलेल्या सबवे थांब्यावर घेऊन जातो...

१९० स्ट्रीट सबवे थांब्याकडे जाणारा बोगदा

बहुतेक सर्व सबवे थांब्यांवर पोहोचायला एकदोन जिने उतरून जावे लागते. पण, १९० स्ट्रीटसारखे काही थांबे असे आहेत की जे एकदोन ब्लॉक्स (१ ब्लॉक = साधारण १०० ते ३०० मीटर्स) अलीकडे-पलीकडे असलेल्या रस्त्यांनी बोगद्यांनी जोडलेले आहेत. १९० स्ट्रीट थांब्याच्या पलीकडच्या बाजूचा रस्ता टेकडीवर बर्‍याच वरच्या स्तरावर आहे. बोगद्याच्या थांब्याजवळच्या टोकापासून तेथे जायला तीन मोठे लिफ्ट्स आहेत. सबवेने प्रवास न करणारे लोकही या बोगद्यांचा व लिफ्ट्सचा शॉर्टकटसारखा वापर करून इकडून तिकडे जाऊन वेळ व श्रम वाचवू शकतात. लोकांना प्लॅटफॉर्मवर जाण्यासाठी असलेल्या स्वायपिंग मशीन्स चुकवून जाता येईल असा एक वेगळा मार्ग ठेवलेला असतो. थोडक्यात, लोक त्या सेवेचा गैरफायदा घेत नसून ती प्रशासनाने नागरिकांसाठी केलेली सोय आहे. घराच्या जवळ असलेल्या पार्क आणि बगिच्यामध्ये संध्याकाळचा फेरफटका मारायला जाण्यासाठी या सोयीचा आम्हाला पुरेपूर उपयोग झाला.

"कायद्यावर बोट ठेवून सेवा" या तत्त्वाला घट्ट धरून न बसता, "सर्वच नागरिकांच्या सोयीसाठी सुविधा" असा विचार करणार्‍या प्रशासनाचे कौतुक वाटल्याशिवाय राहिले नाही ! अश्या छोट्या छोट्या गोष्टींतूनच विकसित देशातले जीवन जास्त सुसह्य होते आणि जीवनस्तर आपोआप उंचावतो.

१९० स्ट्रीट सबवे थांबा

न्यू यॉर्कच्या सबवेचे थांबे युरोपमधल्या मेट्रो/अंडरग्राउंड सारखे चकचकीत दिसत नाहीत. याची महत्त्वाची कारणे म्हणजे ही जगातली सर्वात जुनी आणि सर्वात अजस्त्र भूमीगत वाहतूक सेवा आहे. त्यातच, २०१२ साली आलेल्या सँडी नावाच्या चक्रीवादळात तिचे अपरिमित नुकसान झाले. हा नुकसानाचा आकडा $३२ बिलियन (सुमारे २ लाख १५ हजार कोटी रुपये) इतका मोठा होता. अर्थातच सद्याच्या आर्थिक तंगीच्या काळात या सेवेला सुंदर बनविण्यापेक्षा ती लोकांसाठी सुलभ, सोयीची आणि वेगवान बनविण्याकडे जास्त लक्ष दिले जात आहे. बर्‍याच थांब्याचे नूतनीकरण केले गेलेले आहे, काहींचे चालू असलेले आपल्याला प्रवास करताना दिसते आणि उरलेल्या इतरांचे भविष्यात केले जाणार आहे. सबवेच्या एखाद्या भागातले थांबे दुरुस्तीसाठी बंद असले तर त्याच्या एका टोकाच्या थांब्यापासून दुसर्‍या टोकाच्या थांब्यापर्यंत दोन्ही दिशांनी मोफत बस धावत असतात आणि प्रवाश्यांचा कमीत कमी खोळंबा होईल याची काळजी घेत असतात. मला हे आश्चर्यकारकरित्या सुखद वाटले. पण वाहतूक कर्मचारी आणि प्रवासी ते सर्व गृहीत धरून वागत असल्याचे दिसत होते.

सबवेचा प्रवास, गर्दीच्या वेळांतही, सुलभ आणि सुखद असतो. पण, माझ्यासारख्या केवळ काही काळासाठी तेथे राहणार्‍या आणि नवीन जागेचे जरा जास्तच कुतूहल असलेल्यांसाठी त्यात एक तोटा असतो. तो म्हणजे "सबवे मार्गाच्या वर असलेल्या जमिनीवरचे शहर कसे आहे, ते दिसत नाही", ही चुटपूट सतत लागून राहते !

हा हा म्हणता चेंबर्स स्ट्रीट सबवे थांबा आलासुद्धा. दोन मजले चढून जमिनीवर आलो आणि मॅनहॅटनच्या डाऊनटाऊनच्या काँक्रिटच्या गगनचुंबी जंगलात पाय ठेवला...

...
मॅनहॅटन डाऊनटाऊन

तेथून पायी पाचएक मिनिटांवर असलेला "पाथ"चा जर्सी सिटीच्या दिशेने नेणारा थांबा आम्हाला गाठायचा होता. मे महिना असला तरी अमेरिकन उन्हाळा नीटसा सुरू झालेला नव्हता. सकाळच्या हवेत बर्‍यापैकी सुखद गारवा होता.

वाटेत चिरंजीवाची अल्मा माटर पेस युनिव्हर्सिटी लागली. तिला नंतर एका खास समारंभासाठी भेट द्यायची होती, त्यामुळे दरवाज्यातच फोटोचा एक हॅलो म्हणून पुढे निघालो...

पेस विद्यापीठाचे मुख्य प्रवेशद्वार

थोडे पुढे गेल्यावर नष्ट झालेल्या जागतिक व्यापार केंद्राच्या (WTC) जुळ्या टॉवर्सच्या जागी बांधलेल्या नव्या वन वर्ल्ड सेंटरने उंच इमारतींच्या घोळक्यातून आणि उंच वृक्षांच्या शेंड्यांवरून मान वर करून खुणावले...

वन वर्ल्ड सेंटर

पण त्यालाही, "आता जरा घाईत आहे. नंतर आरामात बराच मोकळा वेळ काढून भेटायला येऊ." असे सांगून पाथच्या दिशेने मोर्चा वळवला. पाथ थांब्याजवळ WTC Transportation Hub च्या इमारतीची प्रचंड आकाराच्या सळयांनी बनवलेली एक रचना दिसते. "आकाशात भरारी घेणारा पक्षी" हा त्याचा अर्थ आहे हे सांगितल्याशिवाय कळणे जरासे कठीण आहे. याशिवाय, त्याचे डिझाइन बनवताना काहीतरी गडबड झाली. ती रचना जागेवर बसवताना एका बाजूचे पंख जवळच्या इमारतीत घुसतील असे दिसून आले ! ते छाटून त्यांचा आकार कमी करावा लागल्याने रचनेच्या दोन बाजूंत समानता राहिली नाही. मात्र, आजूबाजूला असलेल्या इमारतींच्या गर्दीत ते सहजपणे दिसून येत नाही. WTC Transportation Hub पूर्ण बांधून होईल तेव्हा ते जागतिक कीर्तीचे संकुल होईल असा दावा केला जातो. मात्र, त्याच्या पूर्णत्वाची ठरवलेली तारीख पाच पाच वर्षांनी पुढे गेली आहे आणि मूळ ठरवलेला खर्च $२ बिलियनवरून $४ बिलियन इतका म्हणजे दुप्पट झाला आहे..

पाथच्या WTC Transportation Hub ची इमारत

पाथचा WTC थांबा मात्र एकदम आधुनिक, आकर्षक आणि भव्य आहे. प्रथमदर्शनीच त्याची आपल्यावर छाप पडल्याशिवाय राहत नाही...

पाथचा WTC थांबा ०१

पाथचा WTC थांबा ०२

पाथचा WTC थांबा ०३

नवीन प्रकल्प असल्याने पाथच्या गाड्यांचे डबे व त्यांच्या आतली व्यवस्था आधुनिक आहे. पाथचा मार्ग हडसन नदीच्या खालून न्यू जर्सी राज्यात जातो. जर्सी सिटीमधला जर्नल स्क्वेअर थांबा आला आणि आम्ही परत जमिनीवर आलो...

जर्सी सिटी ०१

चिरंजीवाचे काही काम असल्याने शहरात थोडासा फेरफटका झाला. हे एक मध्यम आकाराचे शहर आहे. मुख्य बाजारपेठ सोडल्यावर लगेच रहिवासी विभागातील एकमेकाला खेटून असलेली अमेरिकन टाऊनहाऊसेस सुरू झाली...

जर्सी सिटी ०२

नंतर अर्थातच भारतीय वाणसामान आणि मेथी, मुळा, गवार, तोंडली इत्यादी खास भारतीय भाज्यांच्या खरेदीसाठी "लिटिल इंडिया" कडे मोर्चा वळवला. या भागाच्या दुकानांचा भारतीय लहेजा, त्यांची भारतीय नावे आणि त्यात काम करणारे कर्मचारी इंग्लिशबरोबरच सहजपणे वापरत असलेल्या हिंदी आणि गुजराती भाषांमुळे, "येऊन दोन दिवस नाही झाले तेव्हाच लगेच भारतात परतलो की काय ?" असा गमतीदार विचार मनात तरळून जातो आणि आपल्या चेहर्‍यावर आपसूक आश्चर्ययुक्त स्मितहास्य उमलते.

चला तर मनसोक्त भटकूया अमेरिकेतल्या लिटिल इंडियामध्ये..

लिटिल इंडिया ०१

लिटिल इंडिया ०२

लिटिल इंडिया ०३

लिटिल इंडिया ०४

लिटिल इंडिया ०५

लिटिल इंडिया ०६

लिटिल इंडिया ०७

लिटिल इंडिया ०८

लिटिल इंडिया ०९

येथे राजरोस पानाचे दुकान टाकून पान विकले जाते...

लिटिल इंडिया १०

खरेदी केलेल्या सामानाच्या हातातल्या बॅगा सांभाळत जर्नल स्क्वेअर थांब्यावर परतलो. तेथे वर्णभेद तोडून मानाच्या अमेरिकन बेसबॉल लीगमध्ये धडक मारणारा जर्सी सिटीचा लाडका खेळाडू जॅक रुझवेल्ट रॉबिन्सन हात उंचावून स्वागत करताना दिसला. त्याला थोडा मान दिल्याशिवाय तसेच पुढे जाणे कसे बरे दिसेल ?...

जॅक रुझवेल्ट रॉबिन्सनच्या पुतळ्यासोबत

थांब्यावर पाथची परतीची गाडी आमची वाट पाहत होती...

पाथचा जर्नल स्क्वेअर थांबा आणि गाडी

परतताना १ मार्गावरील गाड्या जास्त सोयीच्या आहेत असे गुगलबाबाने सांगितले. त्या मार्गावरचा "१९१ स्ट्रीट" थांबा घराला जवळचा होता. त्याचा ब्रॉडवेला जोडणारा बोगदा जवळ जवळ ८०० मीटर लांबीचा आहे. हा बोगदा आपले खास वैशिष्ट्य राखून आहे. त्यातून चालत घरापर्यंत जाईपर्यंत तो "मिजाज रंगीन बनाता है"...

"१९१ स्ट्रीट" थांब्याचा बोगदा ०१

"१९१ स्ट्रीट" थांब्याचा बोगदा ०२

"१९० स्ट्रीट"चा बोगदा एकदम "प्लेन जेन", एकरंगी आणि साधा पण नेहमी स्वच्छ व नीटनेटका असे; तर "१९१ स्ट्रीट"चा बोगदा सुंदर रंगीबेरंगी ग्राफितीने भरलेल्या भिंती, त्यावर मधूनच कोणीतरी स्प्रे पेंटने काढलेले फराटे व नावे, आणि बर्‍याचदा काहीसा अस्वच्छ असा असे. एकमेकापासून जेमतेम दोन-तीनशे मीटरवर असणार्‍या या सबवेच्या दोन बोगद्यांतील फरक न्यू यॉर्क शहरात एकत्र नांदणारी विविधता अधोरेखीत करताना दिसतो.

(क्रमश :)

 एक्काकाका तो ग्राफीटीचा प्रकार काय असतो? कुणीही जाऊन काहीही कसेही रंगवू शकतो का? का काही भिंती ठेवलेल्याच असतात? ती स्टाइल पण बरीचशी ओळखीची झालीय. त्यामध्ये पण प्रयोग, स्पर्धा वगैरे चालतात का?

ग्राफिती म्हणजे हुल्लडबाजी, अनेक स्थानिक प्रशासन संस्था कावलेल्या आहेत ह्या ग्राफितीला, आपले frustation काढण्याचा बहुतांशवेळा काळ्या तरुणांचा हा एक मार्ग आहे, दुसरं अगदी जंगली कायदा- आपली हद्द आपल्या ग्रुपची हद्द अधिरेखित करायचा, लाखो डॉलर दरवर्षी खर्च होतात हे स्वच्छ करायला,  

ग्राफितीच्या बाबतीत अनेक मतमतांतरे आहेत... हे कृत्य विध्वंसक (vandalism), समाजविघातक (antisocial) आहे यापासून ते तो सुंदर कलाविष्कार (artistic expression) आहे इथपर्यंत. काही ग्राफितीचा उद्द्येश केवळ नेत्रसुखद चित्रकला असा असतो तर काही राजकिय किंवा सामाजिक संदेश देतात. काही ठिकाणची ग्राफिती इतकी सुंदर असते की ते खर्‍या कलाकाराचे काम आहे हे सांगायची गरज नसते, तर काही ठिकाणी स्प्रे पेंटचा डबा बाजारात सहजपणे विकत मिळतो म्हणून केलेली मस्ती असते, तर काही ठिकाणी सरळ सरळ विद्धंसक चित्रे आणि मजकूर असतो. अनेक पाश्च्यात्य शहरांत ग्राफितीच्या स्पर्धाही असतात.

काही ठिकाणी ग्राफितीला कलेचा प्रकार मानून, तिचा सकारात्मक उपयोग करून, एखादी जागा सुंदर करायचा प्रयत्न केला जातो... जसा १९१ स्ट्रीट थांब्याच्या बोगद्यात केला आहे. पण त्यावर काही जणांनी काहीबाही स्प्रे करून विध्वंसक प्रवृत्ती दाखली आहेच.

मात्र, वैध प्रकारे एखादी भिंत रंगवणे वेगळे आणि हातात रंगाचा डबा आहे म्हणून परवानगीशिवाय कोणत्याही सार्वजनिक किंवा खाजगी जागेवर तो वापरणे, यांच्यातला फरक समजणे सर्व जणांना जमतेच असे नाही. त्याची ही काही उदाहरणे...

..

..

लोकसहभागातून मुंबईतली रेल्वे स्टेशन्स रंगवून त्यांना सुशोभित करण्याचा जो प्रयत्न झाला/होत आहे, हे सकारात्मक ग्राफितीचे उदाहरण म्हणता येईल.

ग्राफिती हा काही आधुनिक कलाप्रकार नाही. प्राचीन मानवही या कलेत तरबेज होता, आणि त्यानी खरडलेली कला जपायचे आज आपण जीवापाड प्रयत्न करतो आहोतच ना ?! :) ...

(या व वरच्या प्रतिसादातील सर्व चित्रे जालावरून साभार)

 

छान लिहिताय डाॅक्टर, मी व बायको 5 आॅगस्ट ला गेलो होतो...

कनेटीकट हून पियू व अॅलीस्टरचा निरोप घेऊन न्यूयाॅर्कला आलो.
प्रचंड  ट्रॅफिकमुळे  साडेचार तास लागले .
56th street वर हाॅटेल होते.

संध्याकाळी फिरायला गेलो. आधी Broadway show ची माहीती काढली. लंडनला आॅपेरा पहायचा राहून गेला होता.आता Broadwayshow बद्दल खूप ऐकले होते. पता चला 49th street वर च्या थिएटरवर chicago शो आहे. बजेटचा पण प्रश्न होता पुढच्या रांगेतली तिकीटं obviously महंगी होती $139 वगैरे, (आधी काढली तर स्वस्त मिळतात म्हणून 3 महिन्यापासून intnet वरुन लक्ष ठेऊन होतो...) नशीबाने दुस-या दिवशी दुपारचा शो $49.5 ला मागची तिकीटं ला मिळतात हे दिसलं, लगेच दोन तीकिटं घेतली. (बाटा सारखे हे रेट आॅड का ठेवतात 139 व 49.5 ते कळले नाही)

तिथून empire state building पहायला निघालो. well defined रस्ते असल्याने पत्ता शोधणे फारचं सोपे होते.
mobile वर GPS map वर  सहज कळतं होतं.34th street वर esb साठी निघालो...

रस्स्ता खूपचं happening होता.वातावरण bubbling उत्त्साहाने charged झाले होते.आम्ही चक्क न्युयाॅर्कमध्ये फिरतोय म्हणून खूपचं exited होतो .आजुबाजूला सगळेच tourst फिरत होते काही रस्त्यावरच खात होते मुलाबाळांबरोबर फिरत होते. road shows व तरुणाई ला उधाण आले होते. अर्ध्या चड्डीत फिरत होती.सोय म्हणून अस्मादीकांनीही अर्धी कार्गो  परीधान केली होती! अॅडव्हांस डिग्री ला सुधारीत बाईमाणसं quarter चड्डी व त्याही पेक्षा सुधारलेल्या काहीजणी half-quarter चड्डी धारण करुन फिरत होत्या.
"सुधारणा = inversely proportionl कपडे "
असा काही formula असावा का आणि असल्ल्यास त्यात c square (k कपडे,c प्रकाशाचा वेग!) टाकून

सुधारणा = 1 / kc2
k          = 1 / सुधारणा x c square
मग अतिसुधारणा (>>सुधारणा) म्हणजे k ~= शून्य !

अतिसुधारणा म्हणजे nearlyविवस्त्र चअवस्था (?!) अशा theotical conclusion ला आम्ही पोहचत असतांनाच
आम्ही टाईम्स स्क्वेअर जवळ आलो,समोर तिघीजणी दिसल्या....topless !! tops रंगवलेले होते ....कमरेला इतरांचा मान राखण्यासाठी एव्हढीशी झालर लावली होती , तिचा चेहरा अतिशय आनंद झाला असल्यासारखा फूलला होता .
दुस-या दोघींच्या छातीवर artist रंगवत होता.

आमच्या formula चा proof इतक्या लवकर मिळेल असे वाटले नव्हते.आम्ही धन्य  जाहलो !!
(Times square ला चाललेल्या अनेक road shows पैकी हा हि एक प्रकार, असे राहून मग डाॅलर घेऊन फोटो काढू देणे हा एक बिन(धास)कष्टाचा व्यवसाय (?))

जो जे वांछील,
तो ते लाहो,प्राणीजात !

या ओळींच्या अर्थाचा नवीन साक्षात्कार झाला...!

तिथं रेगाळून चालणार नव्हते, 34th street ला Empire State building ला जायचे होते.आम्ही चालत सुटलो.
(भीषण चालणं झालं त्या दिवशी....16,000 steps हाॅटेल ला परतलो तेव्हा as per pedometer !)

34th street वरुन चालत 56th street वर आलो, solid भूक लागली होती,

 बनारस रेस्टाॅॅरेंंट दिसले,गेलो,बसलो, समोर एका painting ने लक्ष वेधून घेतले होते.

मॅॅनेजर आला, मी विचारले beer कोणती आहे, पता चला, किंग्ज

 फिशर पासून ब-याच काही. म्हटले हे बरे आहे, भारतापासून दूर आल्यावर होमसीक वाटले तर किंग्ज
बरी आहे.मी मेक्सीकन ट्राय केली.
       मॅॅनेजर म्हणाला, आधी पाहिले नाही तुम्हाला.
मी, अरे बाबा tourist आहोत... अच्छा, वो पेंंटिंंग के बारे मे बताओ, बहोत interesting है.
त्या painting मध्ये fusion करुन एका बाजूला...बनारस चे घाट, मंंदिरे,गंंगानदी, अर्ध्य वाहणारे साधुमहाराज आणि skyline ला Newyork च्या tall buildings अशी fantacy दाखवली होती !!

मॅॅनेजरने जोक मारला,
"पता है पंंडीतजी(साधूमहाराज) क्या मांंग रहे है ? वो कह रहे है, किसी तरहा अमेरिका का विजा दिलवा दो,भगवान"

जगाची थोडीबहुत माहिती आहे पण न्यू यॉर्कच्या वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचे नाव माहीत नाही असा माणूस विरळा असेल. केवळ अमेरिकेचाच नव्हे तर जागतिक अर्थकारणाचा मानबिंदू असलेल्या या संकुलातले मानाचे दोन टॉवर्स ११ सप्टेंबर २००१ रोजी अतिरेकी हल्ल्यामध्ये विमानांच्या आघातांनी जमीनदोस्त केले गेले. अगोदर माहीत असले नसले तरी या दुर्घटनेमुळे हे जुळे टॉवर्स जगातल्या बहुतेक लोकांना माहीत झाले. त्यानंतर त्या घटनेमुळे सुरू झालेल्या प्रतिक्षिप्त सामरिक व आर्थिक, कृती व घटनांच्या साखळीने सर्व जग प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षरीत्या ढवळून निघाले आहे. अजूनही त्या परिणामांचे दीर्घकालीन धक्के अजूनही संपलेले नाहीत आणि नजिकच्या काळात संपतील असे वाटत नाही.

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९७३ ते २००१)

या संकुलात एकूण सात महाकाय इमारती होत्या. मात्र, या संकुलाचे नाव जगभर प्रसिद्ध झाले ते ०४ एप्रिल १९७३ साली जनतेसाठी खुले केलेल्या जुळ्या टॉवर्समुळे. आजवरही बहुतेक सर्व जणांच्या मनात "वर्ल्ड ट्रेड सेंटर म्हणजे हे दोन जुळे टॉवर्स होते" हेच समीकरण कायम आहे. १वर्ल्ड ट्रेड सेंटर ४१७ मीटर व २वर्ल्ड ट्रेड सेंटर ४१५ मीटर उंच होते. हे जुळे टॉवर काही काळ जगातल्या उंचीने एक आणि दोन क्रमांकाच्या इमारती होत्या. थोड्या काळातच, मे १९७३ मध्ये, शिकागोतल्या ४४० मीटर उंच सिअर्स टॉवरने जगातील सर्वात उंच इमारतीचा किताब पटकावला. तरीही, न्यू यॉर्क शहराचे वलय सभोवती असलेल्या या इमारतींचे पर्यटन नकाश्यावरचे महत्त्व अजिबात कमी झाले नाही. शिवाय, २०१० मध्ये दुबईमधील बुर्ज खलिफा ही इमारत बांधून पूर्ण होईपर्यंत सर्वात जास्त ११० मजले असलेली इमारत म्हणून १ वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचा विक्रम अबाधित होता. अर्थातच, न्यू यॉर्कला भेट देणार्‍या पर्यटकांचे वर्ल्ड ट्रेड सेंटर हे प्रथम क्रमांकाचे आकर्षण होते यात काहीच आश्चर्य नव्हते.

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९७३ ते २००१) : ०१. जुळे टॉवर्स आणि परिसर (जालावरून साभार)

या संकुलातल्या मॅरिऑट World Trade Center (3 WTC), 4 WTC, 5 WTC, 6 WTC, आणि 7 WTC या इतर इमारती १९७५ ते १९८५ या कालखंडात बांधल्या गेल्या. न्यू यॉर्कच्या आर्थिक प्रभागात (फिनान्शियल डिस्ट्रिक्ट) असलेले हे संकुल बांधायला त्या वेळेस $४० कोटी (आजची किंमत $२३० कोटी) खर्च आला होता आणि त्यातील व्यापारी जागेचे एकूण क्षेत्रफळ १२ लाख ४० हजार चौ मीटर (१ कोटी ३४ लाख चौ फूट) होते.

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९७३ ते २००१) : ०२. जुन्या संकुलाचा आराखडा (जालावरून साभार)

२ वर्ल्ड ट्रेड सेंटर वरच्या १०७ आणि ११० व्या मजल्यांवर असलेल्या ऑब्झर्वेशन डेकवरून दिसणार्‍या न्यू यॉर्क आणि विशेषतः मॅनहॅटनच्या नजार्‍याची स्पर्धा करणारी इतर इमारत या जगात खचितच नव्हती. १०७ व्या मजल्यावर काचेतून परिसर पाहायला मिळत असे, तर ११० मजल्यावर खुल्या आकाशाखाली उभे राहून (ओपन टू स्काय) न्यू यॉर्कचा परिसर न्याहाळण्याची मजा पर्यटक घेऊ शकत असत. उत्तम हवामान असेल तर ८० किमी पर्यंतचा परिसर स्वच्छ दिसत असे.

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९७३ ते २००१) : ०३. एकशे दहाव्या मजल्यावरचे खुल्या आकाशाखालचे ऑब्झर्व्हेशन डेक
(जालावरून साभार)

९/११ च्या हल्ल्यात जुळे टॉवर्स जमीनदोस्त झाले. सात क्रमांकाची इमारत पूर्णपणे कोसळली, तर इतर चार इमारती धोकादायक झाल्याने त्यांना पाडणे भाग पडले. अर्थातच हा सर्व भाग नष्ट झाला.

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (सन १९८९)

१९८९ मध्ये झालेल्या अमेरिका फेरीमध्ये या संकुलाला भेट देऊन ११०व्या मजल्यावरील खुल्या आकाशाखालच्या ऑब्झर्व्हेशन डेकवरून न्यू यॉर्क आणि परिसर पाहण्याची संधी मला मिळाली होती. त्या वेळचे, आता तांबूस-धूसर होत असलेले, काही फोटो पाहून त्या काळाची थोडीशी कल्पना करता येईल...

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९८९) : ०१. जुळ्या टॉवर्सची धुक्यात हरवलेली शिखरे

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९८९) : ०२. पायथ्याजवळून टॉवरला कॅमेर्‍याच्या कवेत घेण्याचा प्रयत्न

...
वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९८९) : ऑब्झर्व्हेशन डेकवरून दिसणारे न्यू यॉर्क :
०३. ब्रूकलीन पूल आणि परिसर व ०४. हडसन नदी आणि तिच्या काठावरच्या गगनचुंबी इमारतींच्यावर असलेले बगीचे

...
वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९८९) : ऑब्झर्व्हेशन डेकवरून दिसणारे न्यू यॉर्क :
०५. जवळच्या गगनचुंबी इमारती व ०६. दूरवर पसरलेले मॅनहॅटन

वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या आमच्या भेटीच्या दिवशी कर्मधर्मसंयोगाने फ्रेंच राज्यक्रांतीचा द्विशतकी सोहळा चालू होता. त्यानिमित्त रंगीत पाण्याचे फवारे उडवत चाललेल्या बोटींच्या संचलनाचे विहंगम दर्शन ऑब्झर्व्हेशन डेकवरून झाले...

...
वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (१९८९) : ०७. बोटींच्या संचलनाचे दृश्य व ०८. स्वातंत्र्यदेवतेच्या पुतळ्याचे विहंगम दर्शन

वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचा नवा अध्याय (२००१ पासून पुढे)

या परिसराला ९/११ च्या विध्वंसातून बाहेर काढून त्याचा पुनर्विकास करण्यासाठी २००१ साली The Lower Manhattan Development Corporation (LMDC) ची स्थापना करण्यात आली. तिने एक स्पर्धा आयोजित केली व Daniel Libeskind याने बनविलेला विकास आराखडा निवडला. त्यात नंतर बरेच बदल केले गेले.

अनेक वर्षांचा विलंब आणि अनेक वादंग यांच्या पार्श्वभूमीवर १३ मार्च २००६ ला या जागेवरचा उरलेला राडारोडा काढायची सुरुवात झाली व २७ एप्रिल २००६ ला नवीन बांधकाम चालू झाले. ते अजूनही चालू आहे. या १६ एकर जागेवर, सद्या मान्य असलेल्या आराखड्याप्रमाणे ६ टॉवर्स; ९/११ स्मारक आणि संग्रहालय; एक मॉल; एक वाहतूक संकुल (transportation hub); एक गाडीतळ; एक बगिचा (लिबर्टी पार्क) आणि एक चर्च (St. Nicholas Greek Orthodox Church) बांधले जाईल. या सर्व विकास कामाचा जमिनी आराखडा (ग्राउंड प्लॅन) खालीलप्रमाणे आहे...

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (२००१ पासून पुढे) : ०१. नव्या संकुलाचा आराखडा. निळ्या रंगांचे चौकोन नष्ट झालेल्या जुळ्या टॉवर्सच्या पायांची जागा दाखवत आहेत. (जालावरून साभार)

वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (२००१ पासून पुढे) : ०२. नवे संकुल पूर्ण झाल्यावर कसे दिसेल याचे एक कल्पनाचित्र (जालावरून साभार)

7WTC ही इमारत मे २००६ मध्ये सर्वप्रथम पूर्ण झाली. त्यानंतर ९/११ स्मारक (२०११) आणि संग्रहालय (२०१४); 4WTC (२०१३); 1WTC (२०१४) व लिबर्टी पार्क इतके काम पुरे झाले आहे. 3WTC आणि वाहतूक संकुलाचे काम २०१७/१८ मध्ये पुरे होणे अपेक्षित आहे. 2WTC मधील जागेला अजून पुरेसे खरेदीदार न मिळाल्याने तिचा आराखडा बदलत गेला आहे आणि ती बांधली जाईल की नाही यावर प्रश्नचिन्ह उभे आहे. 5WTC च्या बांधकामाची जबाबदारी पाथ (Port Authority of New York and New Jersey) वर सोपविलेली आहे पण तिचे काम सुरू होण्याची तारीख अजून नक्की केलेली नाही. हुश्श ! मोठ्या प्रकल्पांतले घोळ ही केवळ भारताची खासियत नाही असेच दिसते ! :) असो.

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर असे अधिकृत नाव असलेली ही इमारत फ्रीडम टॉवर, १ वर्ल्ड ट्रेड सेंटर, One WTC आणि 1 WTC अश्या अनेकविध नावांनी ओळखली जाते. ही पश्चिम गोलार्धातली सर्वात उंच इमारत केवळ वर्ल्ड ट्रेड सेंटर संकुलाचाच नव्हे तर संपूर्ण न्यू यॉर्क शहराचा शीर्षबिंदू आहे. अमेरिकन स्वातंत्र्याच्या घोषणेच्या इसवीसनाच्या आठवणीसाठी तिची उंची १७७६ फूट (५४१ मीटर) ठरवली आहे. १३ फूट ४ इंच उंचीचे १०४ मजले असलेल्या या इमारतीत ३५ लाख चौ फूट व्यापारी जागा आहे. या इमारतीच्या लॉबीची उंची ५० फूट आहे, तिच्यात ७३ लिफ्ट्स आणि एस्कॅलेटर्स आहेत. तिच्या बांधकामाला $३९० कोटी इतका खर्च आला आहे.

या इमारतीत ५० पेक्षा जास्त चित्रपट, टिव्ही सीरियल्स व टिव्ही कार्यक्रमांचे चित्रीकरण झाले आहे.

वन वर्ल्ड ऑब्झरवेटरी

चला तर मग वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवरच्या वन वर्ल्ड ऑबझर्व्हेटरीमधून न्यू यॉर्क शहर आणि परिसराचे विहंगम निरीक्षण करायला.

सर्वप्रथम A सबवे पकडून चेंबर्स स्ट्रीट गाठला आणि बाहेर पडून मॅनहॅटन डाऊनटाऊनच्या काँक्रिटच्या जंगलातून वाट काढत पाच एक मिनिटे चाललो...

मॅनहॅटन डाऊनटाऊन

आणि अचानक तो सामोरा आला...

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर : ०१

अजून पाच मिनिटे चालल्यावर इमारतीच्या पायथ्याशी पोहोचलो. या इमारतीचा बाहेरील पृष्ठभाग काचेच्या आठ त्रिकोणांनी बनलेला आहे. त्यामुळे दिवसाच्या बदलत्या प्रकाशात त्याचे रूप सतत बदलताना दिसते. या इमारतीचा दर्शनी भाग फारसा आकर्षक नाही. मात्र, पायथ्याशी उभे राहून वर पाहिले तर तिचे अणकुचिदार टोक ढगांत खुपसलेल्या सुरीसारखे दिसते...

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर : ०२

इमारतीत गेल्यावर, ऑब्झरवेटरीकडे नेणारा लिफ्टचा मार्ग आपल्याला ९/११ च्या दुर्घटनेची आठवण करून देतो. त्या खडबडीत भिंतींवर चलतचित्रांद्वारे ही इमारत बांधण्यात हातभार लावणार्‍या कर्मचार्‍यांच्या कथा आपल्याला सांगितल्या जातात...

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर : ०३

या इमारतीला खरे तर ९४ मजले आहेत. पण, सर्वात वरच्या मजल्याला १०४ क्रमांक दिलेला आहे. १०० ते १०२ क्रमांकाच्या तीन मजल्यांना मिळून ऑब्झर्वेशन डेक असे नाव असले तरी केवळ १०० वा मजला पर्यटकांना निरीक्षणासाठी ठेवलेला आहे. १०१ व्या मजल्यावर रेस्तराँ आहेत आणि १०२ मजला खास कार्यक्रमांसाठी राखीव ठेवलेला आहे.

वर जात असताना अतिजलद लिफ्टच्या चारी भिंतींवर जमिनीपासून-ते-छपरापर्यंत असलेल्या LED पडद्यावर आपल्याला गेल्या ५०० वर्षांत न्यू यॉर्क शहरात झालेली स्थित्यंतरे दिसतात; ती पाहताना १०२ वा मजला केव्हा आला ते कळतच नाही. १०२ व्या मजल्यावरच्या एका मोठ्या भिंतीसमोर असलेल्या पडद्यावर चलतचित्रांद्वारे न्यू यॉर्क शहराच्या वेगवेगळ्या रूपाचे आणि धावपळीच्या जीवनाचे दर्शन करविले जाते...

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर : ०४

या सादरीकरणाच्या शेवटी पडदा मिनिटभर वर जातो आणि त्याच्या मागच्या काचेच्या भिंतीतून मॅनहॅटनची एक झलक दिसते...

वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर : ०५

...आणि पडदा लगेच खाली येतो ! यानंतर पुढे गेल्यावर, वाटेत "आपला ऑब्झरवेटरीचा अनुभव अत्युत्तम बनविण्यासाठी हे विकत घ्या, ते विकत घ्या" असे मार्केटिंग होते. पण तिकडे दुर्लक्ष करून आपण १०० वा निरिक्षणमजला गाठायचा असतो. या मजल्यावरून चहुबाजूच्या परिसराचे मनोहर विहंगम दर्शन होते. डाऊनटाऊनमधल्या गगनचुंबी इमारतींच्या डोक्यावरून त्यांच्याकडे पाहण्यात आणि ७०-८० किलोमीटर दूरवर पसरलेला परिसर पाहण्यात एक वेगळीच मजा आहे...

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०१. डाऊनटाऊन, इस्ट नदी, ब्रूकलीन पूल आणि ब्रूकलीनचा काही भाग

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०२. हडसन नदी, डाऊनटाऊन आणि दूरवर दिसणारी टोकदार शिखर असलेली एम्पायर स्टेट इमारत

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०३. हडसन नदी आणि तिच्या पलीकडील जर्सी सिटी व तिथले डाऊनटाऊन

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०४. हडसन नदी आणि तिच्या मुखाजवळील बेटावरील स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०५. हडसन नदीकिनार्‍यावरील गगनचुंबी इमारतींवरील बगीचे

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०६. मॅनहॅटनचे दक्षिण टोक आणि बॅटरी पार्क

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०७. जुळ्या टॉवर्सपैकी एकाच्या पायाच्या जागेवर बांधलेले कारंजे

या मजल्याच्या एका भागात गोलाकारात बसवलेले दहा-अकरा टिव्ही वापरून न्यू यॉर्क आणि परिसरातल्या आकर्षणांची आणि खादाडीची माहिती दिली जाते...

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०८. न्यू यॉर्क आणि परिसराची माहिती देणारे प्रात्यक्षिक

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : ०९

ऑब्झर्वेशन डेक वरून : १०

इमारतीवरून खाली येऊन संकुलाच्या परिसरात फेरी मारताना दोन मोठे चौकोनी मानवनिर्मित खड्डे दिसतात. नष्ट झालेल्या जुळ्या टॉवर्सच्या पायथ्यांच्या जागी उरलेले खड्डे भरून न काढता त्यांना तसेच सुशोभित करून त्यांत सपाटीवर पाणी वाहणारी कारंजी बनवली आहेत. खड्ड्यांच्या कठड्यांवर ९/११ च्या दुर्घटनेत मृत पावलेल्या लोकांची नावे लिहिलेली आहेत..

वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या नष्ट झालेल्या टॉवरच्या पायथ्यांच्या ठिकाणी बनवलेले कारंजे

संकुलाचे आवार झाडे व फुलझाडांच्या वाफ्यांनी सुशोभित केलेले आहे...

संकुलाचे आवार

या परिसरात, दीड दशकांपूर्वी, शांतताकाळातील जगातील सर्वात मोठा विध्वंस घडला होता यावर विश्वास बसणार नाही इतपत हा परिसर बदललेला आहे.

(क्रमश :)

 त्या दोन (उत्तर आणि दक्षिण) Reflecting Absence pools मध्ये २००१ सप्टेंबर ११ च्या हल्ल्यात मृतूमुखी पडलेल्या २९७७ बळींच्या स्मरणार्थ प्रत्येकी एक अशा २९७७ जलधारांच्या रूपाने पाणी सोडलं जातं. आणि दर दिवशी त्या त्या दिवशी ज्या व्यक्तिचा वाढदिवस असेल त्या व्यक्तींच्या नावाशेजारी प्रशासनाच्या वतीने १ पांढरा गुलाब खोचला जातो. मी परवा तिथे गेलो तेंव्हा असा एक गुलाब पाहिला. दोन्ही तळ्यांच्या कठड्यांवर वर लेखात लिहिल्याप्रमाणे जी नावं आहेत, ती वेगवेगळ्या क्रमांकाच्या टाईल्स (पॅनेल्स) वर आहेत. बाजूलाच एका भिंतीवर असलेल्या कंप्यूटर स्क्रीन्स वर कुटुंबियांना आपल्या आप्तांचं नाव कुठल्या पॅनेल वर आहे ते शोधता येतं. तिथे परवा एक भारतीय आजोबा आपल्या कुणा नातीचं नाव शोधत होते, ती वर्ल्ड ट्रेड सेंटर मध्ये कुठल्याशा कार्यालयात त्या दिवशी कामानिमित्त गेली होती...

मॅनहॅटन बेटाच्या दक्षिण टोकावर "न्यू अ‍ॅमस्टरडॅम" या नावाने आजच्या न्यू यॉर्क शहराची सुरुवात झाली हे आपल्याला माहीत आहेच. या शहराची उत्तरोत्तर उत्तरेच्या दिशेने वाढ होत राहिली. एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटापर्यंत ही वाढ आजच्या ४२व्या स्ट्रीटपर्यंत वाढून तो भाग शहराच्या सामाजिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा केंद्रबिंदू बनला होता. १९०४ मध्ये न्यू यॉर्क टाईम्स या जगप्रसिद्ध नियतकालिकाने ४३व्या स्ट्रीट व ब्रॉडवेच्या चौकात पंचवीस मजली "टाईम्स टॉवर" बांधून आपले कार्यालय तेथे हलविले. त्यामुळे त्या इमारतीसमोरील चौकाचे लाँगएकर चौक (Longacre square) हे जुने नाव बदलून "टाईम्स स्क्वेअर" असे ठेवले गेले. न्यू यॉर्क शहराच्या वाढीबरोबरच त्याच्या या सामाजिक-सांस्कृतिक केंद्राचा आकार वाढत राहिला आहे. आजमितीला "टाईम्स स्क्वेअर" म्हणून ओळखल्या जाण्यार्‍या जागेचा आकार एका चौकाइतपत सीमित न राहता "४०वा ते ५३ वा स्ट्रीट आणि ६वा ते ९वा अव्हेन्यू" या सीमांनी बनलेल्या प्रभागाइतका (नेबरहूड) मोठा झाला आहे...

टाइम्स स्क्वेअर (मूळ नकाशा जालावरून साभार)

या भागाला लाडाने "विश्वाचा केंद्रबिंदू (Center of the Universe)", "जगाचे हृदय (Heart of the World)" आणि "The Great White Way" असेही संबोधले जाते.

१ टाईम्स स्क्वेअर

न्यू यॉर्क टाईम्सने, १ टाईम्स स्क्वेअर या पत्त्यावरच्या, आपल्या नव्या कार्यालयाचे उद्घाटन १९०४ च्या ३१ डिसेंबरच्या रात्री १२ वाजता (New Year's Eve) फटाक्यांची रोषणाई करून केले. १९०६ नंतर सुरक्षेच्या कारणासाठी फटाक्यांची रोषणाई बंद केली गेली. त्याऐवजी १९०७ साली त्या इमारतीवर असलेल्या स्तंभावरील स्फटिकगोल खाली उतरवून नववर्षाचे स्वागत करण्याची प्रथा सुरू झाली. ती आजतागायत चालू आहे. हा सर्व सोहळा पाहण्यासाठी जगभरचे जवळ जवळ १० लाख पर्यटक तेथे दरवर्षी ३१ डिसेंबरला गर्दी करतात.

१ टाइम्स स्क्वेअर इमारत : २०१६ या चालू वर्षाच्या आकड्यावर दिसणारा स्फटिकगोल तेथेच दिसणार्‍या खांबावरून
३१ डिसेंबरच्या रात्री १२ वाजता खाली उतरवला जातो व वर्षभर तेथेच राहतो.
त्याच्यामागे वेळ दाखविणारा इलेक्ट्रॉनिक फलक दिसत आहे.

१ टाईम्स स्क्वेअरवरचा नववर्षस्वागत सोहळा (जालावरून साभार)

उण्यापुर्‍या दहा वर्षांच्या वापरानंतर टाईम्सने त्याचे मुख्यालय या इमारतीतून "२२९ वेस्ट ४३वा स्ट्रीट" या पत्त्यावर हलविले. असे असले तरी वर्षारंभाच्या स्फटिकगोल उतरवण्याच्या प्रथेमुळे व तिच्या दर्शनी भागावर असलेल्या महाकाय जाहिरातींमुळे या इमारतीचे व तिच्यासमोरच्या चौकाचे महत्त्व कायम राहिले आहे. खालच्या काही मजल्यांवर असलेले औषधाचे दुकान सोडले तर इतर सर्व इमारत हल्ली रिकामी असते. मात्र, जाहिरातींपासून मिळणारे उत्पन्न ती आर्थिक कमी भरून काढत असल्याने ती इमारत तोडून नवीन काही बांधण्याचा विचार केला गेलेला नाही.

ब्रॉडवे थिएटर डिस्ट्रिक्ट

पहिल्या महायुद्धाच्या (१९१४ ते १९१८) सुरुवातीपर्यंत टाईम्स स्क्वेअरच्या आजूबाजूला ब्रॉडवेवर नाटकांच्या थिएटर्सची गर्दी झाली आणि तेथे पर्यटकांची वर्दळ वाढू लागली. १९३० च्या दशकातल्या आर्थिक मंदीमुळे त्यातली अनेक रंगमंदिरे बंद पडली आणि अनेकांचा उपयोग स्ट्रीपटीज, पीप शो इत्यादी सवंग गोष्टींसाठी केला जाऊ लागला. दुसर्‍या महायुद्धानंतर सुधारलेल्या आर्थिक स्थितीने रंगमंदिरांना काही कालासाठी परत ऊर्जितावस्था आली होती. मात्र १९६०च्या दशकाच्या शेवटाला परिस्थिती परत बिघडली आणि हा विभाग अंमली पदार्थ आणि गुन्हेगारीचे माहेरघर बनला.

१९८०च्या दशकात या विभागाच्या पुनर्विकासाचे अनेक मसुदे तयार केले गेले पण जमिनीवरची परिस्थिती तीच राहिली. मात्र त्याच सुमारास वॉल्ट डिस्ने कंपनीने येथे "डिस्ने स्टोअर" सुरू करून पर्यटकांना आकर्षित करणे सुरू केले. त्यामुळे तयार झालेल्या सकारात्मक परिस्थितीमुळे सर्व कुटुंबासह भेट देता येईल असे इतर अनेक व्यवसाय येथे परतले आणि या विभागाचा कायापालट सुरू झाला. या सर्व प्रक्रियेला "डिस्निफिकेशन" असे संबोधले जाते. आता येथे जागतिक कीर्तीची १०० पेक्षा जास्त दुकाने व MTV व ABC यासारख्या मान्यवर माध्यमांची कार्यालये आहेत. १९९०च्या दशकाच्या शेवटापासून हा विभाग पर्यटकांसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि आकर्षक झाला आहे. गेली अनेक वर्षे तो केवळ न्यू यॉर्क शहर पर्यटनाच्या केंद्रस्थानीच नाही तर भेट देणार्‍या पर्यटकसंखेप्रमाणे बनवलेल्या बर्‍याच जागतीक याद्यांत शीर्षस्थानी आहे.

येथे प्रत्येकी ५०० पेक्षा जास्त आसने असलेली ४० पेक्षा जास्त रंगमंदिरे आहेत. दर रंगमंदिरात एकाच नाटकाचे दर आठवड्याला आठ प्रयोग चालू असतात. त्यातली ५०% तरी नातके पाच-सात वर्षे तर काही १०-१२ वर्षे सतत प्रयोग करणारी आहेत. येथील १९३० च्या दशकातील जुन्या क्लासिकल नाटकांपासून आजच्या जमान्यातील हायटेक नाटकांपर्यंतचे असंख्य प्रकार पहायला जगभरचे पर्यटक आणि दर्दी रसिक वर्षभर गर्दी करतात. या नाटकांच्या जाहिरातींनी सतत झगमगणार्‍या या विभागाला The Great White Way असेही म्हणतात. या नाटकांची तिकिटे मात्र खिशाला भारी असतात. नावाजलेल्या नाटकाच्या पुढच्या रांगेतील तिकिटाला $२२५ किंवा अधिक मोजावे लागतात. मागच्या खुर्च्यांवर बसण्याची तयारी असली तर जालावरून बचतीचे अनेक पर्याय उपलब्ध असतात. पण, तरीही या नाटकांच्या मक्केत काही जगप्रसिद्ध नाटके पुढच्या खुर्चीवरून बघण्याचा आनंद निर्विवादपणे पैसे वसूल करून देणारा अनुभव असतो.

ब्रॉडवे थिएटर डिस्ट्रिक्ट ०१

ब्रॉडवे थिएटर डिस्ट्रिक्ट ०२

ब्रॉडवे थिएटर डिस्ट्रिक्ट ०३

ब्रॉडवे थिएटर डिस्ट्रिक्ट ०४

ब्रॉडवे थिएटर डिस्ट्रिक्ट ०५

महाकाय बिलबोर्ड

नाटक बघण्यासाठी होणार्‍या गर्दीचा फायदा घेण्यासाठी तेथे मोठ्या मोठ्या आकाराच्या जाहिराती (बिलबोर्ड) लावल्या जातात. येथे १९१७ मध्ये पहिली विजेच्या वापराने झगमगणारी जाहिरात लावली गेली. धावत्या अक्षरांच्या विद्युत जाहिरातीची सुरुवात १९२८ साली नवनिर्वाचित अमेरिकन अध्यक्ष हर्बर्ट हूवर यांच्या विजयाच्या बातमीने झाली. त्यात चलतचित्रे असलेल्या अनेक मजली उंचीच्या महाकाय जाहिरातींची भर पडली आहे. या जाहिराती इतके मोठे पर्यटक आकर्षण ठरल्या आहेत की शहराच्या झोनिंग नियमांप्रमाणे या विभागातल्या इमारतींच्या दर्शनी भागावर जाहिराती लावणे कायद्याने आवश्यक केले गेले आहे !

महाकाय बिलबोर्ड आणि धावत्या अक्षरांच्या जाहिराती ०१

महाकाय बिलबोर्ड ०२

महाकाय बिलबोर्ड ०३

महाकाय बिलबोर्ड ०४ (जालावरून साभार)

महाकाय बिलबोर्ड ०५

पादचारी प्लाझा

वाहनांची गर्दी कमी करून तो पायी चालणार्‍या पर्यटकांसाठी अनुकूल व्हावा यासाठी या भागात २००९ पासून अनेक पुनर्विकास कामे केली गेली आहेत आणि ती अजूनही चालू आहेत. या योजनेअंतर्गत येथे अनेक मोठमोठे वाहनमुक्त प्लाझा (car-free plazas) बनवले आहेत. या प्लाझांमध्ये पर्यटकांच्या सोयीसाठी अनेक ठिकाणी सरकारी खर्चाने खुर्च्या बसवल्या आहेत. बरेचसे रेस्तराँ त्यांच्या दर्शनी भागासमोर खुर्च्या व टेबले मांडतात. तेथे बसून पर्यटक खाण्यापिण्याचा आनंद घेऊ शकतात किंवा नुसते आजूबाजूचा नजारा न्याहाळू शकतात. सुरुवातीला प्रायोगिक तत्त्वावर चालवलेला हा प्रकल्प आता कायमस्वरूपी झाला आहे आणि त्यात अजून नवनवे रस्ते सामील केले जात आहेत. यामुळे पर्यटकांच्या सोयीबरोबरच, अपघातांचे प्रमाण कमी होणे, प्रदूषण कमी होणे इत्यादी अनेक फायदे होत आहेत. या प्लाझांवर काही कलाकार त्यांचे कसब दाखवून पर्यटकांचे मनोरंजन करताना दिसतात.

पादचारी प्लाझा ०१

पादचारी प्लाझा ०२

पादचारी प्लाझा ०३

पादचारी प्लाझा ०४

पादचारी प्लाझा ०५

पादचारी प्लाझा ०६

पादचारी प्लाझा ०७ : पादचारी प्लाझावरील खेळ

पादचारी प्लाझा ०८ : स्वातंत्र्यदेवतेचे रूप घेतलेला कलाकार

पादचारी प्लाझा ०९ : रस्त्यावर कसरतींचे कौशल्य सादर करणारे कलाकार

पादचारी प्लाझा १० : पर्यावरणवादी न्यू यॉर्क शहर पर्यटक व नागरिकांच्या वापरासाठी भाड्याने सायकली पुरवते

इतर आकर्षणे

वरच्या गोष्टींशिवाय येथे अनेक आकर्षणे आहेत. त्यापैकी काही महत्त्वाची खालीलप्रमाणे आहेत :
१. मादाम तुस्सॉज (Madame Tussauds) या जगप्रसिद्ध मेणाच्या पुतळ्यांच्या संग्रहालयाची शाखा.
२. Ripley’s Believe It or Not! हे आश्चर्यकारक गोष्टींचे संग्रहालय.
३. अनेक चलत्चित्र पडदे (स्क्रीन) असलेली चित्रपटगृह संकुले. AMC एंपायर२५ नावाच्या अनेक मजली संकुलात २५ पडदे आहेत.
४. The Ride ही नाटकीय प्रयोग आणि हायटेक सादरीकरण करणार्‍या कलाकारचमूसह न्यू यॉर्कमध्ये फिरवून आणणारी बसची सफर.
५. न्यू यॉर्क शहर व परिसराचे दर्शन करवणार्‍या बसच्या बहुतांश सहली टाईम्स स्क्वेअर परिसरातून सुरु होतात.
६. बिटल्स, लेड झेपेलिन, मॅडोना, इत्यादी अनेक प्रसिद्ध मान्यवर तारे-तारकांच्या भेटींचे फोटो व चिन्हे (मेमरोबिलिया) असलेल्या हार्ड रॉक कॅफेसारखी उपाहारगृहे येथे आहेत.
७. असंख्य लहानमोठी रेस्तराँ आणि दुकानांनी हा भाग खच्चून भरलेला आहे.

इथली काही रंगमंदिरे व इतर महत्त्वाच्या आकर्षणांना आपण लेखमालेच्या पुढच्या काही भागांत स्वतंत्रपणे भेट देऊच.

दुकानांचा झगमगाट

मेसीज : जगातले सर्वात मोठे मेगॅस्टोअर

H & M सुपरस्टोअर

रस्त्याच्या बाजूला उभ्या असणार्‍या खाण्याच्या पदार्थांच्या गाड्या सर्व न्यू यॉर्कभर जागोजागी दिसतात आणि त्यावरचे खाणे पर्यटक आणि न्यू यॉर्ककरांचा आवडता छंद आहे

पर्यटकभेटींच्या संख्येप्रमाणे बनवलेल्या यादीत टाईम्स स्क्वेअर अनेक वर्षे सतत वरच्या स्थानावर आहे. दरदिवशी या जागेला साधारणपणे ३,६०,००० पादचारी भेट देतात. मार्च २०१२ ते फेब्रुवारी २०१३ या एका वर्षाच्या कालावधीत टाईम्स स्क्वेअरला १२,८७,९४,००० लोकांनी भेट दिली. ही संख्या त्याच कालावधीत जगभरच्या सर्व डिस्ने थीम पार्क्सना भेट दिलेल्या पर्यटकांपेक्षा मोठी होती. फक्त लास वेगास हेच एक पर्यटक आकर्षण याबाबतीत टाईम्स स्क्वेअरच्या पुढे आहे. न्यू यॉर्क शहराच्या पर्यटन उत्पन्नापैकी २२% या एकाच जागेवर मिळते.

फिरत्या गाडीवरचा हॉट डॉग, सँडविच इत्यादी खात खात इथली मजा पाहत फिरणे, दुकानांत शिरून काही खरेदी करणे किंवा फक्त त्यांच्या अनेकमजली काचांच्या भिंतीपलीकडचे वस्तूंच्या सादरीकरणाचे देखावे पाहणे, प्रचंड आकाराच्या बिलबोर्डांवरच्या व्हिडिओ जाहिराती पाहणे, रस्त्यावरच्या कलाकारांच्या करामती पाहणे, चालायचा कंटाळा आला तर मोक्याची खुर्ची पकडून इकडून तिकडे लगबगीने जाणार्‍या लोकांना न्याहाळणे, असे अनेक प्रकार करत टाईम्स स्क्वेअरवर तासनतास खर्च केले तरी कंटाळा येत नाही.

(क्रमश :)

 

टाईम स्क्वेअर म्हणजे अहोरात्र चालु असलेली गणपतीची मिरवणुक! नुसतंच जाऊन बसलं तरी उगाच भारी वाटत रहातं!

जम्बोट्रॉनवर आपण दिसलो आणि त्यात सुद्धा बदामाच्या बरोब्बर मध्ये आलो तर काय आनंद होतो. खरं तर फारच बालीशपणा आहे! हा आहे जंबोट्रोन आणि फक्त ह्याच्या समोर १०० लोक अधाशा सारखे जमले आहेत असं समजा आणि नक्की कुठे उभे राहिलो तर ह्या बदामाच्या आत येऊ ह्याचा विचार करत असतील..

मागच्या वर्षी इथे द फेमस किसिंग सेलरचा २५ फुट पुतळा आणुन ठेवला होता.

अनेक जण ह्याच पोझ मध्ये पुतळ्या समोर फोटो काढुन घेत होते.

अजुनही काही "विभुती" इथे फिरत असतात! आपण नवर्‍याचे डोळे झाकुन पुढे सरकायचं!!!

उगाच उदास वाटत असलं की जाऊन बसायला फार आवडती जागा आहे ही. इथे डिझ्नेचं अत्यंत सुंदर शोरुम आहे.
मी तिथल्या एस्कलेटरचे शेकडो फोटो काढले होते.सापडले तर नक्की टाकेन. हे काही आंतरजालावरुन

ही जी झाडं दिसत आहेत ना, त्यावर डिझ्नेचे फेमस कॅरेक्टर्स आहेत. आणि टँगल्ड मध्ये जसं दिवे सोडलेले असतात, तसे हे दिवे लावलेत.

शिवाय आता बंद झालेलं टॉईज आर अस हे ही खेळण्यांचे फार मोठे दुकान इथे होतं. (ज्याच्या आत रहाटपाळणा आहे!).

शाकाहारी लोकांना इथे "माओज" नावचा फलाफलचा उत्तम पर्याय आहे. सबवे प्रमाणेच ही एक चेन आहे.

बायकांनो इथे forever 21 चे सुद्धा दुकान आहे जिथे अनेकदा स्वस्तात मस्त गोष्टी मिळुन जातात. 

पादचारी पथात ती होटेलची टेबले कशाला की प्रथम कम्पनी मग राष्ट्र या भांडवल शाही अमेरिकेची ती प्रतिके आहेत ?  

त्या जागा म्हणजे पूर्वीचे चारचाकीचे रस्ते बंद करून त्यांच्या जागी बनवलेले पादचारी प्लाझा (पेडेस्ट्रियन प्लाझा) आहेत. तेथिल बहुतेक खुर्च्या व टेबले सरकारी खर्चाने पर्यटकांच्या सोयीसाठी ठेवलेली आहेत. त्यांच्या वापराला शुल्क नाही.

त्या प्लाझांना लागून असलेल्या रेस्तराँनाही, सशुल्क परवाना काढून, प्लाझाच्या / फूटपाथच्या ठराविक भागापर्यंत खुर्च्या व टेबले मांडता येतात. मात्र, त्या खुर्च्या-टेबलांचा वापर फक्त आमच्याच गिर्‍हाइकांनी करावा असा आग्रह कुठेही दिसला नाही. पर्यटक सर्व सरकारी-गैरसरकारी सोयींचा उपयोग खिनभर बूड टेकायला आणि दुसरीकडून आणलेला बर्गर खायला अगदी बिनधास्तपणे करत होते.

क्ताच फ्लॉरिडातल्या डिस्नेल्यांडास जाऊन आलोय. एकदम फालतू प्रकार वाटला. शंभर डॉलर प्रत्येकी तिकीट, बाकी खाण्यापिण्याचे अर्थातच वेगळे. बरं, मला माझं वय आणि आवडीनिवडी यामुळे तसं वाटलं म्हणाल, तर माझा ३२ वर्षाचा मुलगा सुद्धा वैतागला, आणि पाच वर्षाचा नातू तर कंटाळून झोपीच गेला, त्याला कडेवर घेऊन उन्हातान्हात वणवण करावी लागली. प्रत्येक ठिकाणी (झोपाळे, चक्र्या वगैरे) तासा-तासाभराची रांग. उगाचच जाहिरातबाजी - गवगवा करून लाखो डॉलर्स कमवायचं साधन बनवून ठेवलंय, बळी पडणारे तेरीभी चूप मेरीभी चूप म्हणून उग्गाचच ऑसम वगैरे भंकस मारतात.

आणखी एक ओर्ल्यांडोहून सात तास ड्राईव्ह करून की वेस्ट म्हणून आहे. ते म्हणे अमेरिकेचे सर्वात दक्षिणेचे टोक आहे. असेना का, आपल्याला काय करायचे आहे ते उत्तरेचे टोक असो की दक्षिणेचे. तिथे एका सिमेंटच्या खडकावर लिहिलंय की हे अमेरिकेचं सर्वात दक्षिणेचं टोक आहे. त्या दगडासोबत आपली सेल्फी काढण्यासाठी रांग लावून ताटकळायचे. मग पायपीट करत सनसेट पॉईंट गाठायचा. तिथे सूर्यास्त बघायला हीSSS गर्दी. सूर्य धड दिसतही नव्हता गर्दीतून. सगळा वायझेडपणा. याच्यापेक्षा सुंदर सूर्यास्त तर मी लहानपणी इंदुरात अगदी रोज बघायचो. तोही अगदी पूर्ण एकांतात, रम्य जागी.
मी अगदी तरुणपणीच ठरवलं होतं, की फेमस ठिकाणी जायचंच नाही आपण कधी. भारतात ते पाळत आलो, आता इकडे इकडे मुलांना वाटतं आई-बाबांना हे दाखवावं ते दाखवावं. फुकट दगदग.

 आजच १२/०९/२०१६ च्या ' फ्री प्रेस जर्नल ' मध्ये बातमी वाचली कि, टाईम स्क्वेअर मध्ये एका नाविकाने जिचे चुंबन घेतले होते ती, ग्रेटा फ्राइडमॅन नावाची, स्त्री, न्युमोनिया होवुन, वयाच्या ९२ व्या वर्षी वारली. दुसरे महायुद्ध, १९४५ मध्ये संपल्यानंतर , नाविकाने तीचे चुंबन घेतांनाचा ब्लॅक अँड व्हाईट फोटो त्यावेळी फार गाजला होता. जापानने शरणागती पत्करल्यानंतर, दुसरे महायुद्ध संपले. त्यावेळी अल्फ्रेड आयसेन्डॅट नावाच्या फोटोग्राफरने १४ ऑगस्ट १९४५ रोजी हा फोटो काढला होता. हा नाविक कोण होता आणि नर्सच्या वेषातील ही स्त्री कोण होती याबद्दल बरेच प्रवाद त्यावेळी निर्माण झाले होते. ' टाईम ' मासिकामध्ये , प्रकाशित झालेल्या ह्या फोटोतील व्यक्ती, आपणच आहोत,असा दावा ११ पुरुषांनी, तर फोटोतील महिला आपणच आहोत असा दावा तीन महिलांनी केला होता. त्या तिघांपैकी ग्रेटा फ्राइडमॅन ही एक होती.तिच्या म्हणण्यानुसार, १९६० पावेतो तिला ह्या फोटोबद्दल काहीच कल्पना नव्हती. १९६० पावेतो तिने हा फोटो पाहिलाच नव्हता. अल्फ्रेड आयसेन्डॅट ने १९६० मध्ये आपला अल्बम प्रकाशित केला, तेंव्हा तिने " टाईम " मासिकाकडे ह्या बाबत कळविले. सदर फोटोतील स्त्री आपणच आहोत, त्यावेळी अंगावर हाच पोषाख घातला होता. नाविक अतिशय ताकदीचा होता आणि त्याने घट्ट पकडून ठेवले होते.चुंबनाबाबत नक्की सांगता येत नाही. कुणीतरी (युद्ध संपल्याचा) आनंद व्यक्त करीत होता, त्यात रोमान्स वगैरे असं काहीही नवह्तं, असं तिचं म्हणणं होतं. ५ जुन १९२४ मध्ये ऑस्ट्रिया येथे तिचा जन्म झाला होता आणि एका डेंटीस्ट कडे ती सर्व्हिस करीत होती, म्हणुन अंगावर नर्सचा पांढरा ड्रेस होता असे तिने लिहिले होते. अल्फ्रेड आयसेन्डॅट ने मात्र फोटोतील सर्वच व्यक्तिंच्या नावांची कधीही नोंद ठेवली नव्हती. तो १९९५ मध्ये मरण पावला.

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन हे न्यू यॉर्क शहरातले ठिकाण जगभरच्या बॉक्सिंग, बास्केटबॉल आणि आईस हॉकीच्या दर्दी खेळप्रेमींना आणि जागतिक किर्तीच्या गायकांच्या कार्यक्रमांमध्ये (कन्सर्ट्स) रस असलेल्या रसिकांना नवीन नाही. याला 'MSG' किंवा नुसते 'द गार्डन' या संक्षिप्त नावांनीही संबोधले जाते.

सद्याच्या स्वरूपात, मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन हा त्याच्या नावात असलेला चौक किंवा बगिचा यापैकी काहीच नाही ! ते नाव त्याला त्याच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे पडलेले आहे. मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन म्हणजे अजस्त्र बहुउद्द्येशी इमारतीत सामावलेले स्टेडियम, सभागृह, क्लब, पन्नासएक बार व रेस्तराँ, इत्यादींचे जागतिक किर्तीचे भले मोठे संकुल आहे. हे संकुल मध्य मॅनहॅटनमध्ये (मिडटाऊन) ७वा व ८वा अ‍ॅव्हेन्यू आणि ३१वा ते ३३वा स्ट्रीट यांच्या मधल्या विशाल जागेवर पसरलेले आहे.

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन : ०१ : सद्य संकुलाचे ३४व्या स्ट्रीटकडून होणारे दर्शन

या संकुलाचे अजून एक विशेष म्हणजे, न्यू यॉर्कची सबवे आणि देशभर जाणार्‍या इतर रेल्वे लाईन्सचे जंक्शन असलेला पेन्सिल्वानिया स्टेशन हा विशाल थांबा याच्या पायाखालच्या जमिनीच्या पोटात आहे ! त्यामुळे, या इमारतीचे काही दरवाजे सबवेच्या थांब्याकडे तर इतर मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन संकुलाच्या अनेक विभागांत घेऊन जातात ! खरे तर, हे संकुल, पेन् स्टेशनची जमिनीवर असलेली जुनी इमारत पाडून त्या जागी बांधलेल्या अजस्त्र पेन्सिल्वानिया किंवा पेन् प्लाझाचा एक भाग आहे !

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन : ०२ : पेन्सिलवानिया (पेन्) स्टेशनचे मुख्य प्रवेशव्दार

जेम्स मॅडिसन या अमेरिकेच्या चवथ्या अध्यक्षाच्या नावाने बांधलेल्या मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन या संकुलाची जागा आणि इमारत अनेकदा बदलेली आहे. १८७९ ते १८९० पर्यंत वापरात असलेल्या पहिल्या दोन संकुलांची जागा पूर्व २६वा स्ट्रीट आणि मॅडिसन ऍव्हेन्यू यांच्या चौकात होती. तिसरे संकुल बरेच उत्तरेकडे ५०वा स्ट्रीट आणि ८व्या ऍव्हेन्यूच्या चौकात बनवले गेले.

$११० कोटी (सुमारे रु ७,५०० कोटी) खर्चून बांधलेले व ११ फेब्रुवारी १९६८ ला उद्घाटन झालेले सद्याचे ठिकाण या संकुलाची चौथी जागा आहे. हे बहूउद्द्येशीय संकुल बास्केटबॉल, आइस हॉकी, बॉक्सिंग, कुस्ती (रेसलिंग), गाण्यांच्या कन्सर्ट, आइस स्केटिंग शोज, सर्कस आणि इतर अनेक प्रकारच्या खेळांसाठी व करमणुकींच्या कार्यक्रमांसाठी वापरले जाते. न्यू यॉर्क रेंजर्स या अमेरिकन राष्ट्रीय हॉकी लीगमधिल (NHL) संघ, न्यू यॉर्क निक्स या अमेरिकन राष्ट्रीय बास्केटबॉल असोशिएशनमधील (NBA) संघ आणि अमेरिकन राष्ट्रीय फुटबॉल लीगमधिल (NFL) न्यू यॉर्क जायंट्स व जेट्स या संघांसह इतर अनेक संघांचे व संस्थांचे हे माहेरघर आहे.

इमारतीत बंदिस्त असलेल्या याच्या बास्केटबॉल स्टेडियममध्ये १९,८१२ आसने; आइस हॉकी स्टेडियममध्ये १८,००६ आसने; रेसलिंग स्टेडियममध्ये १८,५०० आसने; गाण्याच्या कंन्सर्टच्या स्टेडियममध्ये २०,००० आसने, बॉक्सिंगच्या स्टेडियममध्ये २०,७८९ आसने असतात. त्याच्या थिएटरमध्ये ५,६०० आसने आहेत. गाण्याच्या कन्सर्टसच्या उत्पन्नाच्या प्रमाणात याचा जागतिक स्तरावर चौथा क्रमांक आहे.

...
मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन : ०३ : बास्केटबॉल स्टेडियम आणि आइस हॉकी स्टेडियम (जालावरून साभार)

२८ सप्टेंबर २०१४ रोजी भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी त्यांच्या अमेरिका भेटीत या संकुलाच्या कन्सर्ट हॉलमध्ये सभा घेऊन अमेरिकेतील भारतीय मूळाच्या लोकांशी व अनिवासी भारतीयांशी संवाद साधला होता. अमेरिकेमध्ये आजतागायत कोणत्याही परदेशी नेत्याने इतक्या मोठ्या संख्येने जमलेल्या आपल्या देशवासीयांना संबोधलेले नाही. या घटनेमुळे या संकुलाचे नाव भारतात खूप जणांच्या तोंडी आले हे मात्र नक्की...

पंतप्रधान मोदी त्यांच्या २०१४ च्या अमेरिकाभेटीत अनिवासिय भारतीय व भारतिय मूळाच्या लोकांना संबोधताना
(जालावरून साभार)

चिरंजीवाच्या विद्यापीठाचा पदविदान समारंभ याच संकुलातल्या थिएटरमध्ये आहे हे समजले होते तेव्हापासून या जागेला भेट देण्याची उत्सुकता वाढत चालली होती !

सकाळची टाइम्स स्क्वेअरची रपेट आटपून चालत चालत आम्ही जवळच्या कोरिया टाऊन या विभागात आलो. नंतर ध्यानात आले की तो गुरुवार आणि म्हणून शाकाहाराचा दिवस होता. 'कोरियन विभागात शाकाहारी खाणे मिळणे कठीण आहे' हाच विचार प्रथम मनात आला. पण सकाळच्या भरपूर चालण्याने दमलेल्या पायांनी 'जरा गुगलबाबांना साकडे घालून तर बघा' अशी कळकळीची विनंती केली. तसे केले आणि चक्क शाकाहारी जेवण मिळणारे रेस्तराँ दीड-दोन ब्लॉक दूर आहे असे गुगलबाबांनी सांगितले. त्या जागेवर जाऊन जरा अविश्वासानेच चौकशी केली तर, अहो आश्चर्यम्, ते कोरियन रेस्तराँ १००% शाकाहारी होते !

पदार्थ चवदार होते, पण पदविदान समारंभाची वेळ जवळ येत असल्याने जरासे घाईगडबडीत जेवण आटपले. बाहेर येऊन भरल्या पोटी चालायला नको म्हणून टॅक्सीला हात करू लागलो. भरपूर टॅक्स्या इकडून तिकडे पळत होत्या. पण,जगभरच्या टॅक्सीवाल्यांची इज्जत राखण्यासाठीच की काय, रिकामी टॅक्सीवालेही आमच्याकडे बघितले न बघितले करत सरळ पुढे जात होते. त्यांचा हाच रिवाज दहा एक मिनिटे चालू राहिल्यावर ध्यानात आले की गुगलबाबाचे ऐकून चालत गेलो तर पुढच्या १०-१५ मिनिटांत मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनला पोहोचू. नाहीतर टॅक्सीच्या नादात कार्यक्रमाला उशीर होईल. मग काय भरल्या पोटी पदयात्रा सुरू केली आणि दहा मिनिटांतच गगनचुंबी इमारतींच्या घोळक्यातून मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन संकुल आमच्याकडे डोकावून पाहताना दिसले व आनंदाचा सुस्कारा सोडला...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन / पेन् प्लाझा : ०१ : प्रथमदर्शन

पदविदान समारंभाचे डगले परिधान केलेले स्नातक हसतमुखाने धावपळ करताना दिसले. त्यानंतर विद्यापीठाच्या नावाचा बोर्डही दिसला आणि आपण या भल्या मोठ्या संकुलातील योग्य दरवाज्याजवळ पोचलो आहोत यावर शिक्कामोर्तब झाले...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०१ : दर्शनी भाग

अगोदरच पोहोचलेले व पदविदान समारंभाचे गाऊन्स घालून तयार झालेले आमचे उत्सवमूर्ती दिसले. त्यांचे परत एकदा एकशेएकव्या वेळेला अभिनंदन करून थोडे फोटो काढणे वगैरे झाले आणि ते आत गेले...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०२ : आत जाण्यापूर्वीचा उत्सवमूर्तींचा फोटोसेशन

मुलाच्या पोस्टग्रॅजुएट पदविदान समारंभाचे एक विशेष कौतुक असतेच यात वाद नाही. पण, मला स्वतःच्या ग्रॅज्युएट आणि पोस्टग्रॅजुएट अश्या कोणत्याच पदवीदान समारंभाला हजर राहता आलेले नाही. त्यामुळे मी बघणारा हा पहिला वहिला पदवीदान समारंभ होता आणि तोही अश्या जगप्रसिद्ध स्थळावर, म्हणून खूपच उत्सुकता होती ! अर्थातच, पुढची जागा पटकाविण्यासाठी आम्हीही इमारतीत शिरलो...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०३ : सर्वात बाहेरचे प्रवेशद्वार

स्टेडियमच्या तुलनेत एक चतुर्थांश आसनक्षमता असलेले हे थिएटर खरेच किती भव्य आहे याचा अंदाज प्रत्यक्ष आत गेल्याशिवाय येणे कठीण आहे...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०४ : बाहेरच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर लागणारी लॉबी

आता थिएटरमध्ये शिरू असे वाटत असतानाच अजून एक सुबक व भव्य प्रवेशद्वार; आणि त्याच्या पलीकडे अजून मोठी आणि अजून चकचकीत लॉबी दिसू लागली...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०५ : दुसरे प्रवेशद्वार आणि दुसरी लॉबी

या लॉबीत सुरक्षा तपासणी झाली. एक्स रे स्कॅनर असलेली द्वारे आणि श्वानपथके असलेली इथली सुरक्षाव्यवस्था एखाद्या विमानतळाला साजेशी आहे...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०६ : दुसर्‍या लॉबीतील एक्स रे द्वारे असलेली सुरक्षाव्यवस्था

सुरक्षाव्यवस्था ओलांडून गेल्यावर आतमध्ये तिसरी प्रशस्त गोलाकार लॉबी होती. ती इतकी प्रशस्त होती की तिच्यात आल्यावर बाहेर वाटणारी गर्दी एकदम कमी झाल्यासारखे वाटले. या लॉबीत ठराविक अंतरावर स्वच्छतागृहे होती आणि थिएटरच्या वेगवेगळ्या विभागातल्या आसनांकडे जाण्यासाठी अनेक प्रवेशद्वारे होती...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०७ : थिएटरभोवतालची अंतर्गत (तिसरी) लॉबी

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०८ : थिएटरभोवतालची अंतर्गत (तिसरी) लॉबी

आपण थिएटरमध्ये चाललो आहोत की जमिनीखालच्या एखाद्या छोट्या भुयारी उपनगरात चाललो आहोत असा संभ्रम होण्याजोगी सगळी परिस्थिती होती ! शेवटी पोचलो एकदाचा थिएटरमध्ये ! बघतो तर आमच्या अगोदर बरेच लोक मोक्याच्या खुर्च्या पकडून बसलेले होते. मग मात्र चपळाईने आम्हीही त्यातल्या त्यात चांगल्या खुर्च्या पकडल्या. थिएटरची मांडणी अशी आहे की सर्वच ठिकाणांहून स्टेज विनाअडथळा दिसत होते. खुर्च्यांच्या रांगांची मांडणी तीव्र खोलगट पृष्ठभागावर केल्यामुळे पुढच्या माणसाचे डोके मध्ये आल्याने स्टेजवरचे दिसत नाही, असा प्रकार अजिबात नव्हता. त्यामुळे, खचाखच भरलेल्या थिएटरमध्येही सर्व कार्यक्रम आरामात खुर्चीत रेलून बसून, मान बगळ्यासारखी न ताणता पाहता आला...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ०९ : भरलेले थिएटर

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : १० : भरलेले थिएटर

कार्यक्रम मोठा शिस्तबद्ध पद्धतीने झाला. पाच विद्यालयांच्या वेगवेगळ्या विसापेक्षा जास्त पदव्युत्तर (एम एस, डॉक्टरेट, इ) अभ्यासक्रमांचे तीनशेपेक्षा जास्त यशस्वी विद्यार्थी आपापल्या विद्यालयांप्रमाणे राखीव असलेल्या पुढच्या आसनांवर प्रत्येकाला दिलेल्या क्रमाने बसलेले होते. सर्वप्रथम स्वागतपर भाषण झाले. त्यानंतर विद्यापिठातिल कॉलेजेसची नावे एकामागून एक पुकारली गेली. नाव पुकारल्यावर, खास मानदंड हातात घेऊन नेतृत्व करणार्‍या कॉलेजच्या प्राचार्यांच्या मागे रांगेने इतर सर्व अध्यापक व इतर वरिष्ठ अधिकारी, प्रेक्षकांमागून येऊन आसनांच्या मधील जागेतून प्रेक्षकांचे अभिवादन स्विकारत, स्टेजवरच्या आपापल्या राखीव जागांवर जाऊन बसत होते. प्रत्येक कॉलेजच्या वेषात काही खास स्वतंत्र चिन्ह होते.

असे मिरवणूकीने येण्याच्या प्रथेला प्रोसेशनल असे म्हणतात. ही प्रथा विद्यापीठाच्या मानाचा आणि अभिमानाचा भाग समजला जातो व काटेकोरपणे पाळला जातो. त्यानंतर कार्यक्रमाच्या अध्यक्षांनी आपले स्थान ग्रहण केले. या अध्यक्षांचे, "उदय सुखात्मे, प्रोवोस्ट अँड एक्झेक्युटीव व्हा‌इस प्रेसिडेंट फॉर अ‍ॅकॅडेमिक अफेअर्स" असे नाव व पद असे होते. अमेरिकेतल्या या ११० वर्षे जुन्या नामवंत विद्यापीठातले इतके मानाचे स्थान एका भारतीय वंशाच्या माणसाने भूषवले आहे हे पाहून आश्चर्यपूर्ण आनंद झाला.

अमेरिकेचे राष्ट्रगीत झाले व कार्यक्रमाला विधिवत सुरुवात झाल्याचे जाहीर केले गेले. त्यानंतर विद्यापीठाच्या कुलगुरूंचे व खास पाहुण्याचे भाषण झाले. या वर्षी खास पाहुणे म्हणून याच विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी व सद्या अमेरिकेच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात अंडर सेक्रेटरी फॉर हेल्थ (मिनिस्टर ऑफ स्टेट, आरोग्य) यांना आमंत्रित केलेले होते.

भाषणे संपल्यावर एकेका विद्यार्थ्याचे नाव पुकारून त्याला स्टेजवर त्याच्या प्राचार्यांच्या हस्ते डिग्री सर्टिफिकेट दिले जात होते व जरा पुढे गेल्यावर कार्यक्रमाचे अध्यक्ष विद्यार्थ्याच्या पदवीप्रमाणे विशिष्ट रंगाच्या कापडाची पट्टी त्याच्या गळ्यात घालून पदवी मिळाल्याचे शिक्कामोर्तब करत होते. जमलेले नातेवाईक अर्थातच हे कौतुक पाहून सुखावून जात होते. नाव पुकारल्यावर एखाद्या नातेवाईकाने केलेल्या "दॅट्स माय हजबंड / वाईफ / बॉय / गर्ल !" अश्या उत्स्फूर्त पुकार्‍यामुळे हशा पिकत होता आणि वातावरणातला ताण कमी करून ते किंचित हलकेफुलके बनवत होता...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : ११ : पदविदान समारंभ

कार्यक्रमातील बहुतेक सर्व कार्यक्रम पुस्तिकेत दिलेल्या वेळा पाळून होत राहिले आणि ३०० पेक्षा जास्त विद्यार्थ्यांचा पदविदानसमारंभ कार्यक्रमपत्रिकेत लिहिलेल्या वेळेप्रमाणे अडीच तासांत संपला.

मुलाचा पदवीदान समारंभ संपवून इमारतीच्या बाहेर पडलो तेव्हा,अर्थातच, उर अभिमानाने आणि आनंदाने भरून आला होता. त्याशिवाय, त्यानिमित्ताने जगप्रसिद्ध मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनला आतून भेट द्यायला मिळाली म्हणून "डबल बेनेफिट स्कीम" मिळाल्याने आनंद द्विगुणित झाला होता !

बाहेर पडल्यावर त्या इमारतीचे अजून काही फोटो काढण्याचा मोह झालाच...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : १२ : पेन् स्टेशनच्या द्वाराजवळ

आणि हा खास त्या भेटीच्या आठवणीसाठी...

मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमधील थिएटर : १३ : आठवणफोटो

दिवसभराच्या दगदगीचा थकवा आता जाणवू लागला होता. त्यामुळे पावले आपोआप सबवेच्या दिशेने वळली. जाण्याच्या वाटेवर न्यू यॉर्कच्या दोन मानबिंदूंनी लक्ष वेधले. त्यांना दुरूनच हाय म्हणून पुढे निघालो...

एम्पायर स्टेट बिल्डिंग

युनायटेड स्टेट्स पोस्ट ऑफिस

(क्रमश :)

 

ब्रूकलीन प्रभागात असलेले हे वनस्पतीशास्त्रिय उद्यान न्यू यॉर्क शहरातले एक महत्त्वाचे पर्यटक आकर्षण आहे. मे महिना म्हणजे इथली फुलझाडे बहरण्याचा महिना. अर्थातच, त्याचवेळी आमची त्या उद्यानाची फेरी झाली हा दुग्धशर्करा योग होता. कर्मधर्मसंयोगाने जमून आलेला हा योग किती गोड होता हे तेथे हिंडायला लागल्यावरच नीट ध्यानात आले.

हे अनेक उद्याने मिळून बनलेले एक महाउद्यान आहे. त्यात उघड्या आकाशाखाली विशिष्ट वनस्पतींचे संग्रह असलेली अनेक उद्याने आहेत; स्टाईनहार्ट काँझरवेटरी नावाच्या इमारतीत वेगवेगळ्या हवामानात वाढणार्‍या वनस्पतींची अनेक दालने (climate-themed pavilions) व एक बोन्साय विभाग आहे; आणि त्याचबरोबर जलवनस्पतींचा विभाग, आर्ट गॅलरी, संशोधन विभाग, प्रयोगशाळा असे विभागही आहेत. या उद्यानात वनस्पतींच्या १०, ००० पेक्षा जास्त प्रजाती आहेत आणि त्यांना पाहण्यासाठी येथे अमेरिका व जगभरातून दरवर्षी ९ लाखापेक्षा जास्त पर्यटक येतात.

२१ हेक्टरांवर (५२ एकरांवर) पसरलेले हे उद्यान १९१० साली जनतेला खुले झाले आहे आणि गेल्या १०० पेक्षा जास्त वर्षांपासून ते केवळ शास्त्रीय जगतातच नाही तर न्यू यॉर्क शहराच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक जीवनातही मोलाची भर टाकत आहे. विद्यार्थ्यांना व इतर नागरिकांना ज्ञानदान करणारे; त्यांना प्रेरित करून पर्यावरणाचा विकास साधणारे आणि परिसराच्या (नेबरहूड) सौंदर्यात भर घालणारे अनेक सामाजिक प्रकल्प या उद्यानाच्या नेतृत्वाखाली सतत चालू असतात...

ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डनच्या नेतृत्वाखाली चालणारे काही प्रकल्प (उद्यानाच्या संस्थळावरून साभार)

सद्य हवामानानुसार उद्यानात कोणत्या वनस्पती बहरल्या आहेत आणि कोणते खास कार्यक्रम चालू आहेत हे त्याच्या अधिकृत संस्थळावर (http://www.bbg.org/) व फेसबुक पानावर (https://www.facebook.com/BrooklynBotanic/) सतत प्रसिद्ध केले जाते. स्थानिक लोकांच्या व पर्यटकांच्यासाठी काही खास फायदेशीर योजना असल्यास त्यांची माहितीही तेथे मिळते. उदाहरणार्थ, आता हा लेख लिहिण्याच्या वेळेस (अ) crape-myrtle आणि anemone वनस्पती फुलांनी बहरलेल्या आहेत आणि (आ) दर मंगळवारी उद्यानात मोफत प्रवेश दिला जात आहे, ही माहिती तेथे दिलेली आहे. जेव्हा या उद्यानाला भेट देणार असाल तेव्हा ही दोन संस्थळे नजरेखालून घालणे फायद्याचे होईल.

चला तर मग या मनोहारी उद्यानाची सफर करायला.

प्रवासाची सुरुवात १ मार्गाने करायला सबवेच्या १९१ स्ट्रीट थांब्यात शिरलो. त्या मार्गावर दुरुस्तीचे काम चालू असल्याने तो व पुढचे काही थांबे बंद केले असल्याची सूचना लावलेली दिसली. आठवड्याच्या सुट्टीच्या दिवसांना बर्‍याचदा अशी कामे काढली जातात. मात्र, प्रवाशांची अडचण होऊ नये सबवेचे कर्मचारी त्यांना "थांब्याचा विरुद्ध बाजूस असलेल्या निकोलास अव्हेन्यूवर तुम्हाला १६८ स्ट्रीट थांब्याकडे नेणारी बस उभी आहे हे सांगत होते. या निमित्ताने आम्हाला ब्रॉडवेच्या पलीकडचा भाग पहायची अनायासे संधी मिळाली...

निकोलास अव्हेन्यूवरून बसने जाताना ०१

निकोलास अव्हेन्यूवरून बसने जाताना ०२

गंमत म्हणजे या बसला तिकिट नव्हते व १६८ स्ट्रीट थांब्यावर उतरून कोणी सरळ आपल्या गंतव्याकडे चालायला लागले तर त्याची शहानिशा करायला कोणी उभे नव्हते !

१६८ स्ट्रीट थांब्यावर सबवे पकडून, जमिनीच्या पोटातच मधे एकदा सबवे मार्ग बदलून, उद्यानाजवळ पोचेपर्यंत जमिनीखालूनच प्रवास होता. जमिनीवर आलो...

सबवेच्या ब्रूकलीन गार्डन थांब्यावरून जमिनीवर आणणारा जिना

... आणि समोर आली ही ब्रुकलिन संग्रहालयाची इमारत...

ब्रूकलीन संग्रहालय

ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन आणि ब्रूकलीन संग्रहालय एकमेकाला लागून आहेत हे नकाशात पाहिले होते. आतापर्यंत कॉक्रिटच्या जंगलात फिरलो असल्याने आज प्रथम उद्यान पाहून मग संग्रहालय पहावे असे ठरवले होते. पण उद्यान दिसेचना! मग रस्त्यावर उभ्या असलेल्या एका खाण्यापिण्याच्या गाडीवर चौकशी केली. त्याने आम्ही बघत होतो त्याच्या विरुद्ध दिशेला हात दाखवला. चालत दोनएक मिनिटांच्या अंतरावर उद्यानाचे रस्त्यावरच असलेले पण रस्त्यापासून किंचित आत असलेले प्रवेशद्वार दिसले. आजूबाजूच्या वृक्षराजीमुळे संग्रहालयाच्या समोरून ते दिसले नव्हते...

ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन : मुख्य प्रवेशद्वार

तिकिटे घेऊन आत शिरलो आणि लगेच सामोर्‍या आलेल्या या प्रसन्न गुलाबी फुलोर्‍याने स्वागत केले. त्याने जणू उद्यानात डोळ्यांसाठी वाढून ठेवलेल्या मेजवानीची पहिली झलक दाखवली होती...

प्रवेशद्वाराजवळील स्वागत

वनस्पतींचे आणि माझे प्रेम केवळ "डोळे आणि नाकाने आस्वाद घेणारा रसिक" इतपतच सीमित आहे. शिवाय इथे असलेल्या १०,००० वनस्पतींच्या जाती-प्रजाती माहीत असायला वनस्पतिशास्त्राचे उच्च प्रतीचे ज्ञान असायला हवे. त्यामुळे
हे उद्यान आपण शास्त्रीय चर्चा न करता मुख्यतः बागेत फिरण्याचा आनंदानुभव म्हणूनच करणार आहोत.

हे उद्यान बघण्यासाठी पायाना भरपूर व्यायाम करावा लागणार आहे हे त्याचा नकाशा पाहून ध्यानात आले होते ! कमीत कमी श्रमात सर्व उद्यान पहाता यावे यासाठी आमच्या रपेटीचा मार्ग खालील नकाश्यात दाखविल्याप्रमाणे ठरवला होता...

उद्यानातल्या आकर्षणांची स्थाने आणि आमच्या रपेटीचा मार्ग दाखविणारा नकाशा

लेखात चित्रांची संख्या मोठी असल्याने उद्यानातील फुलांची बरीच चित्रे लहान आकारात व कोलाजच्या स्वरूपात टाकली आहेत. त्यातले एखादे चित्र मोठ्या आकारात पहायचे असल्यास त्या चित्रावर राईट क्लिक् करून "open image in new tab" हा पर्याय निवडावा. नवीन उघडल्या गेलेल्या टॅबमध्ये चित्र त्याच्या मूळ मोठ्या आकारात दिसेल.

ओसबोर्न गार्डन

इस्टर्न पार्कवेवर असलेल्या प्रवेशद्वारातून आत शिरल्याने आम्हाला हे ३ एकराचे (१. २ हेक्टर) उद्यान सर्वप्रथम लागले. मागच्या (२० लाख वर्षांपूर्वीच्या) हिमयुगातील हिमनदीच्या जागी आत्ता उरलेल्या १८ प्रस्तरांच्या परिसरात हे उद्यान आहे. इटॅलियन शैलीत विकसित केलेल्या या उद्यानात दगडी कमानी (pergolas), दगडी कारंजे, स्थानिक फुलझाडे, तेथले मूळचे दगडधोंडे, इत्यादींचा कलात्मक उपयोग केलेला आहे. यातल्या दगडी (पेव्ह्ड) मध्यमार्गाच्या दगडांवर बार्बारा स्ट्रायझंड, वूडी अ‍ॅलन, वॉल्ट व्हिटमन, इत्यादी प्रसिद्ध ब्रुकलिनकरांच्या सन्मानार्थ त्यांची नावे कोरलेली आहेत...

ओसबॉर्न उद्यानातील एका कमानीचा काही भाग

स्थानिक परिसरात पूर्वी नैसर्गिकपणे वाढणारी अनेक फुलझाडे विकासाच्या रेट्यामध्ये नष्ट होऊ लागली आहेत. यावर उपाय म्हणून मध्यमार्गाच्या दोन्ही बाजूंना त्यांचे ताटव्यांमध्ये रोपण व संवर्धन करून येथे एक मोठा नैसर्गिक वारसा जतन केलेला आहे. त्या वनस्पतींचे अप्रतिम फुलोरे पाहिले की हे काम करणे किती महत्त्वाचे आणि किती दूरदर्शी आहे हे समजते. मध्यमार्गावरून पुढे पुढे जाताना विविध फुलांचे सौंदर्यपूर्ण ताटवे बागेच्या डाव्या-उजव्या बाजूंना आलटून पालटून खेचून घेत होते...

  
  
  
  
ओसबॉर्न उद्यानातील अप्रतिम स्थानिक रानटी फुलझाडांचे ताटवे

ओसबॉर्न उद्यानाच्या संमोहनातून बाहेर पडून पुढे आल्यावर अजून काय दिसेल असा विचार करत असतानाच त्या उद्यानाशी स्पर्धा करणार्‍या फुलझाडांच्या एका छोट्याश्या जंगलात पाऊल पडले. मंतरलेले चैत्रबन कसे असेल याची झलक देणारा हा भाग होता...

  
  
  
  
 
मंतरलेल्या चैत्रबनात

डावीकडे वळून पुढे जाताना आकर्षक आकाराची आणि रंगाची फुले सतत साथ करतच होती...

  

नंतर आलेल्या उंच बंधार्‍यासारख्या मार्गावरून जाताना उजव्या बाजूला खालच्या जमिनीवर प्रथम क्रॅनफर्ड गुलाबाच्या बागेचे आणि तिला लागून पुढे असलेल्या चेरीच्या झाडांच्या शिस्तबद्ध रांगांचे (चेरी एस्प्लनेड) विहंगम दर्शन होते...

क्रॅनफर्ड गुलाबाची बाग : विहंगम दर्शन

चेरी एस्प्लनेड : विहंगम दर्शन

या रस्त्याच्या शेवटाजवळ डाव्या बाजूला दोन्ही बाजूला गिन्क्गो (ginkgo biloba) नावाच्या झाडांच्या रांगा असलेला "गिन्ग्को अ‍ॅली" नावाचा एक छोटा मार्ग आहे. या झाडांना जिवंत जीवाश्म (living fossils) म्हणतात. कारण, डायनॉसॉर्सच्या काळात अस्तित्वात असलेली ही वनस्पती प्रजाती साडेसहा कोटी वर्षे कीटक, आजार आणि प्रदूषणाला तोंड देत अजूनही यशस्वीपणे तग धरून आहे...

गिन्क्गो अ‍ॅली

येथून उजवीकडे स्टाईनबर्ग व्हिजिटर सेंटरच्या इमारतीचे स्थानिक गवत आणि रानटी फुलझाडांच्या झुडुपांनी झाकलेले छप्पर दिसते. या इमारतीच्या कल्पक रचनेमुळे ऊर्जेची बचत होऊन ती पर्यावरणपूरक झाली आहे. याशिवाय बागेचे लागवडीचे क्षेत्रफळ वाढून गवताच्या व फुलझाडांच्या काही प्रजातींच्या संवर्धनाची सोयही झाली आहे...

स्टाईनबर्ग व्हिजिटर सेंटरचे पर्यावरणपूरक छप्पर

पायर्‍या उतरून खालच्या स्तरावर असलेल्या स्टाईनबर्ग व्हिजिटर सेंटरला धावती भेट देऊन आम्ही पुढे निघालो. वृक्षराजीने भरलेल्या समोरच्या हिरवळीवर काही पर्यटकांचा आनंदोत्सव (पिकनिक) चालला होता...

फुलझाडांचे ताटवे आणि रंगीबेरंगी झाडांची गर्दी रस्ताभर सतत साथ देत होती...

जापनिज हिल अँड पाँड गार्डन

हिरवाई आणि रंगाच्या दंग्यातून पुढे जात असतानाच अचानक "जापनिज हिल अँड पाँड गार्डन" समोर आली...

जापनिज हिल अँड पाँड गार्डन ०१

आल्फ्रेड व्हाईट या ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डनच्या एका ट्रस्टीने स्वतःच्या पदरचे $१३,००० खर्चून हे उद्यान बांधून जनतेसाठी १९१४-१५ मध्ये खुले केले. ताकेओ शिओता या नावाजलेल्या जपानी लॅंडस्केप डिझायनरचा मास्टरपीस म्हणून हे उद्यान ओळखले जाते. तीन एकरांवर पसरलेल्या या उद्यानात तलाव, धबधबा, लाकडी पूल, टेकडी, बेट, प्रस्तर, दिवे, निरिक्षणस्थळ, शिंतो मंदिर, तळ्यातले कोई मासे, इत्यादी जपानी बगिच्यांच्या सर्व घटकांची मनोहारी मानवनिर्मित रचना पहायला मिळते. मोक्याच्या जागांवर केलेल्या विविध आकारांच्या आणि रंगांच्या झाडांच्या लागवडी या जागेला एक अनवट मनोहारी रूप दिलेले आहे. तिथल्या लाकडी निरिक्षणस्थळावर खिनभर डोळे मिटून बसल्याशिवाय राहवत नाही. या परिसराला भेट दिल्यावर भारून न जाणारा पर्यटक सापडणे कठीण !

जापनिज हिल अँड पाँड गार्डन ०२

जापनिज हिल अँड पाँड गार्डन ०३

जापनिज हिल अँड पाँड गार्डन ०४

जपानी बागेतून पाय निघणे कठीण झाले होते. पण घड्याळ्याच्या धावत्या काट्यांकडे पाहून पुढे निघणे भाग पडले. वाटेत लागलेल्या शेक्सयियर गार्डन आणि फ्रॅग्रन्स गार्डनने नवनवीन फुलांचा आश्चर्यकारक नजारा दाखवणे चालूच ठेवले होते..

  
 
 

जसजसे आम्ही काँझरव्हेटरीच्या जवळ येऊ लागलो तसतसा परिसर जास्त जास्त आखीवरेखीव बनत होता. डांबरी रस्त्याऐवजी फरशीचे रस्ते सुरू झाले होते...

वाटेत लागलेल्या तलावांत कमळे आणि सुंदर बदके विहरत होती...

काँझरव्हेटरीजवळ असलेली रेस्तराँ पाहताच दमलेल्या पायांनी आणि भुकेने खवळलेल्या पोटाने जोरदार निदर्शने सुरू केली. अर्थातच त्यांच्या मागण्या मान्य कराव्याच लागल्या.

(क्रमशः :)

 

आरामात बसून उदरभरण केल्याने पोटोबा शांत झाले होते आणि पायही परत ताजेतवाने झाले होते. आतापर्यंत दुर्लक्षित झालेली रेस्तराँच्या खुर्च्यांच्या आजूबाजूची फुले आता अचानक खुणावू लागली होती...

 
 
काँझरवेटरी जवळच्या रेस्तराँच्या खुर्च्यांच्या आजूबाजूचे फुलोरे

स्टाईनहार्ट काँझरवेटरी

हे विशिष्ट हवामानातल्या वनस्पतींसाठी आणि खास देखाव्यांसाठी बनवलेले ग्रीनहाऊस संकुल आहे. या दोन मजली संकुलातले विभाग एकमेकांना जोडून आहेत. अनेकदा शिड्या वापरून वरखाली जावे लागते आणि काही ठिकाणी उंच वृक्षराजी नीट न्याहाळता यावी यासाठी उंच निरिक्षणमनोरे आहेत. त्यामुळे, आत शिरल्यावर एखाद्या भुलभुलैयात गेल्यासारखे वाटते. पण फक्त एकच एक बाजू घेऊन (उदा : डावी, डावी, डावी) वळत राहिले तर सगळे संकुल पाहून सहीसलामत बाहेर येता येते ! :)

 
 
स्टाईनहार्ट काँझरवेटरी : ०१

बोन्साय विभाग

इथला बोन्साय संग्रह अमेरिकेतला सर्वात जुना आहे असा त्यांचा दावा आहे.

 
 
स्टाईनहार्ट काँझरवेटरी : ०२ : बोन्साय विभाग

ऑर्किड विभाग

हा मी पाहिलेला सर्वात मोठा ऑर्किडसंग्रह होता. त्याच्या आकारामुळे जास्त प्रभावित झालो की तिथले चित्रविचित्र फुलोरे पाहून जास्त आश्चर्यचकीत झालो हे मी अजून नक्की करू शकलो नाही !

 
 
  
  
  
स्टाईनहार्ट काँझरवेटरी : ०३ : ऑर्किड विभाग

मरुस्थल विभाग

इतके विविध आणि मोठ्या प्रमाणात फुलोरे आलेले निवडुंग मी पहिल्यांदाच पाहिले ! त्यातील काही निवडक खालच्या चित्रांत दिसतील...

 
 
 
  
स्टाईनहार्ट काँझरवेटरी : ०४ : मरुस्थल विभाग

काँझरवेटरीमधले अजून काही विशेष फुलोरे...

  
  
  
 
 
काँझरवेटरीमधले अजून काही विशेष फुलोरे

थकलेले पाय विसरून मी त्या काँझरवेटरीमधून दोन फेर्‍या मारल्या !

चकीत मनाने तिथून पुढे निघालो तर बागेने अजूनही बरेच काही बघायचे आहे याची जाणीव करून द्यायला सुरुवात केली...

  
 

मूळ जमिनीच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांना प्रमाणापेक्षा जास्त कृत्रिम व आखीवरेखीव करण्याऐवजी, तिचे मूळ नैसर्गिक सौंदर्य जपून ते कसे जास्त सुंदर करता येईल इकडे जास्त लक्ष दिले गेले आहे हे जागोजागी दिसत होते...

फिरत फिरत आम्ही ओक सर्कल येथे पोहोचलो. आजूबाजूचे सौंदर्य निरखत खिनभर बसून श्वास घ्यावा अशी जागा ! बाग बनवणार्‍यांच्या मनातही तेच असावे. कारण त्यांनी त्या चौकात बसण्यासाठी बाकेही ठेवलेली होती...

ओक सर्कल : ०१

ओक सर्कल : ०२ : परिसर

बागेचे नाव बोटॅनिकल गार्डन (वनस्पतीशास्त्रिय बाग) आहे. पण "ही एक गंभीर शैक्षणिक व संशोधनपर जागा आहे" असा नाही तर "सर्व वयाच्या आणि सर्व पार्श्वभूमीच्या लोकांनी तेथे येऊन एक आनंदभरा पिकनिक साजरा करावा व ते करताना कळत-नकळत कमीजास्त ज्ञानवृद्धी करून जावे" हा उद्येश डोळ्यासमोर ठेवून तिचा चेहरामोहरा जाणीवपूर्वक बनवला आहे, हे वारंवार जाणवते. यासाठी तिच्या विकासकांच्या व त्यामागच्या प्रशासकांच्या कल्पकतेची प्रशंसा करावी तेवढी थोडीच ! अख्ख्या बागेत एकही संरक्षक दिसला नाही. पण तरीही अगदी लहान मुलेही कोणत्याही झाडाचा पाला किंवा फुले तोडताना दिसली नाहीत व इकडेतिकडे टाकलेला कचरा दिसला नाही. अर्थातच, या बागेला भेट देणार्‍या परदेशी प्रवाशाच्या मनातही "इथे परत यायला जमले तर किती बहार येईल" असा विचार येत असला तर त्यात आश्चर्य ते काय !...

बागेतला आनंदोत्सव

कितीही चालत राहिलो आणि कितीही फुले बघितली तरी अजून काही नवीन दिसतच होते. त्यामुळे चालताना भिरभिरत्या नजरेने सतत आजूबाजूचे निरीक्षण करणे आणि काही वैशिष्ट्यपूर्ण दिसले की फोटो काढणे चालूच होते...

 
 

 

आमचा पुढचा थांबा होता चेरी एस्प्लनेड. बागेच्या या भागाला भेट देण्यासाठी आमची वेळ सर्वोत्तम नव्हती. त्यासाठी मार्च-एप्रिलमध्ये "चेरी ब्लॉसम" ची वेळ उलटून गेली होती. बहरलेली असताना चेरी वृक्षावली कशी दिसत असेल याचा जालावरून घेतलेला फोटो पाहिला तर मी काय म्हणत आहे याची कल्पना येईल...

 
आम्ही पाहिलेली चेरी वृक्षावली आणि ती बहरात असतानाचा जालावरून घेतलेला फोटो

बहरात नसलेल्या चेरी वृक्षावलींतून चालत जाऊन पुढचा महत्त्वाचा, क्रॅनफर्ड रोज गार्डनचा, थांबा घ्यायचा होता. आतापर्यंत आमच्या अपेक्षा प्रमाणापेक्षा जास्त वाढलेल्या होत्या आणि हे उद्यान त्या फोल जाऊ देणार नाही इतकी त्याच्याबद्दल खात्री झाली होतीच. तेव्हा पाय झरझर गुलाबी उद्यानाच्या दिशेने चालू लागले.

(क्रमशः :)

 

क्रॅनफर्ड रोज गार्डन

वॉल्टर क्रॅनफर्ड या ब्रूकलीनमधील सबवेचे काम करणार्‍या स्थापत्य कंपनीच्या मालकाने दिलेल्या $१५,००० च्या देणगीतून हा विभाग निर्माण झाला आहे. जून १९२८ मध्ये खुल्या झालेल्या या बागेतली गुलाबांची अनेक मूळ झाडे अजूनही तेथे अस्तित्वात आहेत. येथे १४०० पेक्षा जास्त गुलाबांच्या प्रजातींची (wild species, old garden roses, hybrid tea roses, grandifloras, floribundas, polyanthas, hybrid perpetuals, climbers, ramblers, miniature roses, इत्यादी) ५००० पेक्षा जास्त झुडुपे आहेत. हा उत्तर अमेरिकेतला सर्वात मोठा गुलाबांचा संग्रह आहे. २००९ साली झालेल्या रोगाच्या आघाताने उद्यानाचा एक भाग पूर्णपणे नष्ट झाला होता. त्याचे आता कळूनही येणार नाही इतके सुंदर पुनर्निर्माण केले केले आहे.

त्याच्या उद्घाटनाच्या वर्षापासून हे उद्यान ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डनचे प्रमुख आकर्षण ठरले आहे. व्यवस्थित आखणी केलेल्या पुष्पवाटिकांमध्ये प्रजातींप्रमाणे आणि रंगसंगतीप्रमाणे वर्गवारी केलेली झुडुपे, त्यांच्या झुडुपांच्या गरजेप्रमाणे त्यांच्यासाठी केलेले वाफे आणि कमानी, इत्यादींमुळे प्रत्येक प्रकारचे फुल त्यांच्या जवळ जाऊन, त्याला हात लावून व त्याचा सुवास हुंगून पाहता येते.

उद्यानाच्या जवळ आलो आणि या सहस्रकलिकांच्या ताटव्यांनी दर्शन दिले...

"अरेरे इथे आपण जरा लवकरच आलो की काय ?" असे वाटले आणि हे सगळे ताटवे फुलून आल्यावर काय नजारा दिसेल अशी कल्पना मनात येऊन मन जरासे खट्टू झाले ! पण बागेत शिरून जसजसे पुढे जाऊ लागलो तेव्हा मनातले मळभ क्षणात नाहीसे झाले. शिवाय त्या जरा उशीरा फुलणार्‍या प्रजातीची झाडे ब्रॉंक्समधल्या न्यू यॉर्क बोटॅनिक गार्डन मध्ये नव्हे तर आम्ही राहत असलेल्या कॉलनीच्या बागेतही होती (हे नंतर कळले!), त्यामुळे त्या फुलोर्‍यांची मजाही बघायला मिळाली. पुढच्या काही भागांत त्यांचे फोटो आपण पाहूच.

उद्यानातले काही फुलोरे..

 
 
 
 
 
क्रॅनफर्ड रोज गार्डनमधले फुलोरे ०१

 
 
 
  
क्रॅनफर्ड रोज गार्डनमधले फुलोरे ०२

या बागेत गुलाबांबरोबर इतर अनेक पूरक प्रजातींचीही झाडे बहरली होती...

 
 
 

नेटीव फ्लोरा गार्डन

गुलाब उद्यानातून बाहेर पडून आम्ही नेटीव फ्लोरा गार्डनकडे मोर्चा वळवला...

नेटीव फ्लोरा गार्डन ०१

नेटीव फ्लोरा गार्डन ०२

 
 
नेटीव फ्लोरा गार्डन ०३

नेटीव फ्लोरा गार्डनमध्ये जवळ जवळ सर्व स्थानिक वनस्पतींच्या प्रजाती, छोटे तलाव आणि पाणथळ जागा निर्माण करून त्यांच्या मूळ अविकसित जंगलाच्या वातावरणात असाव्या तश्या जतन केलेल्या आहेत. आम्ही भेट दिली तेव्हा सगळ्याच वनस्पतींना फुले आलेली नसली तरी, न्यू यॉर्कसारख्या महानगरात असूनही जंगलात फेरी मारल्याचा रोचक अनुभव मिळाला :)

त्या उद्यानाच्या भुलभुलैयातून बाहेर पडलो आणि पाय ठेवला मंतरलेल्या चैत्रबनाच्या पूर्वी न पाहिलेल्या कोपर्‍यात. काही वेळापूर्वी पाहिलेल्या उद्यानाचा हा भाग फिरण्याच्या गडबडीत नजरेआड राहिला होता..

मंतरलेल्या चैत्रबनात परत एकदा ०१

मंतरलेल्या चैत्रबनात परत एकदा ०२

मंतरलेल्या चैत्रबनात परत एकदा ०३

मंतरलेल्या चैत्रबनातून वाट काढत परत ओसबॉर्न गार्डनमधून परतीच्या मार्गावर असताना ही जोडगोळी त्यांच्या नादसमाधीत मग्न झालेली दिसली...

उद्यानाच्या बाहेर पडलो आणि ध्यानात आले की पावणे सहा वाजले होते ! ब्रूकलीन संग्रहालय सहा वाजता बंद होणार होते. म्हणजे आता संग्रहालय बघणे शक्य नव्हते. मग उरलेला वेळ ब्रूकलीन प्रोमोनेडवरून संधिप्रकाशात ब्रूकलीन ब्रिज आणि मॅनहॅटनची आकाशरेखा पाहण्याचा बेत ठरवून त्या दिशेने निघालो.

***********************************************************************

भटकंती करताना डोळ्यासमोरचे आणि डोळ्यामागचे काय काय मला प्रभावित करते ?

टाईम्स स्क्वेअरवरच्या लेखावरील प्रतिसादांमध्ये झालेल्या चर्चेत भटकंतीतली आकर्षणे बघताना मला काय भावते याबद्दल थोडे काही लिहिले होते. आता ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डनच्या भटकंतीच्या निमित्ताने ते जरा विस्ताराने लिहायचा मोह आवरत नाही.

जगाबद्दलचे तीव्र कुतूहल हे भटकंतीमागचे नेहमीचे मुख्य कारण असते. मात्र एखादे आकर्षण पाहताना नकळतपणे जरासे खोलात जाऊन त्याची माहिती काढावी असे माझ्या मनात असतेच असते. या सवयीच्या परिणामाने एक वेगळाच फायदा होतो... डोळ्यासमोर असलेल्या-नसलेल्या अनेक गोष्टी कळून एक प्रकारे भटकंतीची मजा वाढायला मदत होते.

दृष्टीपुढची सृष्टी

सहजपणे प्रत्यक्ष समोर दिसणारा हा भाग आकर्षणाला भेट देणार्‍या प्रत्येक पर्यटकाच्या नजरेत येतोच. किंबहुना, ही दृष्टीपुढची सृष्टी पर्यटकांच्या नजरेत भरावी यासाठी तिची बरीच जाहिरातही केली जाते. बहुसंख्य पर्यटकांच्यासाठी तीच फार महत्त्वाची असते, आणि त्यात काहीच गैर नाही. कारण खूश आणि विस्मयचकित होण्यासाठी तर बहुसंख्य पर्यटक पदरचे पैसे खर्च करून तेथे जातात.

"या बागेतली दृष्टीपुढची सृष्टी म्हणजे काय आहे ?" हे वेगळे सांगण्याची गरज नाही, ते काम आतापर्यंत आपण पाहिलेल्या बागेच्या आणि तिच्यातल्या फुलोर्‍यांच्या फोटोंमध्ये आपण पाहिले आहेच !

दृष्टीआडची सृष्टी

एखादी जागा "वर्षानुवर्षे, दशकानुदशके मोठे पर्यटक आकर्षण का राहते ?" याचे कारण बहुदा आकर्षणाच्या जाहिरातीत दिसत नाही. मात्र, प्रत्येक दीर्घकालीन यशस्वी पर्यटक आकर्षणामागे काही ना काही वैशिष्ट्यपूर्ण कारणे म्हणा, गुपिते म्हणा असतेच असते. ही कारणे, म्हणजेच दृष्टीआडची सृष्टी, समजावून घेण्यात एक वेगळीच मजा आहे. समोर दिसते ते "कसे दिसते आहे?" याबरोबरच ते "तसे का दिसते आहे?" हे समजले तर भटकंतीचा आनंद द्विगुणित होतो; आपले अनुभवविश्व विस्तारते. अर्थातच, जरासे ज्ञान म्हणा, शहाणपण म्हणा, आपल्या गाठीला बांधून आपण परततो.

उदाहरणादाखल, ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डन पाहिल्यानंतर मी कोणती दृष्टीआडची सृष्टी गाठीला बांधून घेऊन आलो ते थोडक्यात खालीलप्रमाणे आहे :

१. (जगभराप्रमाणे तेथेही असलेल्या लँड शार्क्सना न जुमानता) खास कायदा करून वाढत जाणार्‍या शहरातील ३९ एकर जागा या उद्यानासाठी राखून ठेवली आणि नंतर ती वाढवत नेत आजतागायत ते क्षेत्रफळ ५२ एकरांपर्यंत वाढवलेले आहे.

२. उद्यान विकसित करण्यासाठी स्वतंत्र मंडळ तयार करून त्यात नावाजलेले वनस्पतिशास्त्रज्ञ (Charles Stuart Gager), जमीन विकासक तज्ज्ञ (लॅंडस्केप स्पेशियालिस्ट), इत्यादी तज्ज्ञांची नेमणूक करून त्यांना सर्वाधिकार दिले गेले.

३. तज्ञांना सर्वाधिकार असल्याने, उद्यानाच्या जागेचे एकजात सपाटीकरण न करता, तेथील मूळ जमीन व प्रस्तर नैसर्गिक स्वरूपात कायम ठेवून विकसनकामात त्यांचा सौंदर्यपूर्ण उपयोग कसा केला जाईल इकडे लक्ष दिले गेले.

४. उद्यानाचा मोठा भाग स्थानिक जैववैविध्याचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी व त्यासंबंधी लोकांमध्ये आवड निर्माण करण्यासाठी राखून ठेवलेला आहे.

५. लहान मुलांच्या कार्यशाला आणि सक्रिय सहभागासाठी येथे खास विभाग आहेत आणि त्याचे कार्यक्रम सतत चालू असतात.

६. उत्तम संशोधक तज्ज्ञांना उद्यानात काम करण्यासाठी आकर्षित करण्यासाठी (अ) विशेष वनस्पती विभाग असलेली काँझरव्हेटरी; (आ) आधुनिक सुसज्ज प्रयोगशाळा; आणि (इ) जागतिक स्तराचे वाचनालय; यासारखे विभाग स्थापन केलेले आहेत.

७. येथील अनेक विभाग खाजगी देणग्यांतून निर्माण झालेले आहेत. पण तरीही, उद्यानाच्या सौंदर्याला धक्का न लावता विभागत एका बाजूला असलेली पाटी सोडता त्यांची खास जाहिरात दिसत नाही. हे पाहून, आपल्या शहरांत जागोजागी उद्यान्/रस्ता/पूल यावर मोठ्या पाट्यांवर आपले किंवा आपल्या पूर्वजांचे नाव यावे यासाठी चाललेले राजकारण आठवले. तसेच, बसथांब्यांवर आणि अगदी कचरा जमा करणार्‍या गाड्यांवर "अमुक अमुक यांच्या निधीतून (जो निधी खरे तर नागरिकांनी भरलेल्या करातून आलेला असतो)" अश्या मोठ्या अक्षरातल्या जाहिराती आठवल्या.

८. समाजाच्या सर्व घटकांसाठी आणि सर्व वयोगटांसाठी (मुले आणि कुटुंबे; प्रौढ नागरिक; शिक्षक आणि विद्यार्थी; इत्यादी) असलेल्या अनेक प्रकल्पांद्वारे, स्थानिक जनता आणि विशेषतः शाळा-कॉलेजातल्या विद्यार्थ्यांना उद्यानाच्या कामकाजात सामील करून घेतले जाते. यामुळे (अ) स्थानिक लोकांचे ज्ञानवर्धन होते; (आ) त्यांना उद्यानाबद्दल ममत्व निर्माण होते; (इ) त्यांना झाडे व पर्यावरणाबद्दल ममत्व निर्माण होते; आणि (ई) प्रकल्पांत सामील झालेले लोक हे ज्ञान घरी नेऊन आपल्या घराचे आवार व परिसर सुधारण्यास मदत करतात.

९. परिसरातल्या सर्व वनस्पतींचा अभ्यास करणारे महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प या उद्यानाने हाती घेऊन वनस्पतिशास्त्र आणि शहर परिसर या दोन्हींना मोठे फायदे झाले आहेत.

१०. हे उद्यान Greenest Block in Brooklyn यासारख्या अनेक लोकोपयोगी स्पर्धा सतत आयोजित करून लोकांमध्ये आपला परिसर सुंदर करणे व एकंदरीत पर्यावरण सुधारणे हे उद्येश साध्य करत असते.

११. नुकत्याच खुल्या झालेल्या "वॉटर गार्डन" या उद्यानात १८,००० पाणवनस्पती आहेत. पण त्यापेक्षा अजून महत्त्वाचे म्हणजे या विभागाने उद्यानाच्या सर्व ५२ एकरांवर पडणारे पावसाचे पाणी साठवून त्याचा वापर व पुनर्वापर करून उद्यानाची बाहेरून घेतल्या जाण्यार्‍या पाण्याची गरज २२० लाख गॅलन्सवरून ९ लाख गॅलन्स इतकी कमी केली आहे ! या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे "कँपेन फॉर द नेक्स्ट सेंचुरी" असे ब्रीदवाक्य आहे. याची अधिक माहिती या दुव्यावर पाहणे रोचक होईल.

विस्तारभयास्तव इतकेच पुरे. मात्र, वरचे मुद्दे न्यू यॉर्क शहरातल्या शेकडो पब्लिक पार्क्समध्ये कमीजास्त प्रमाणात सतत दिसत राहतात.

अश्या दृष्टीआडच्या सृष्टीची झलक पाहिली तर मग हे उद्यान वर्षानुवर्षे जगातल्या सर्वोत्तम उद्यानामध्ये का गणले जाते याचे गमक समजणे सोपे जाते. याशिवाय, ही दृष्टीआडची सृष्टी माझ्या अनेक कुतुहलाचे निरसन करून जाते, माझ्या ज्ञानात भर टाकत जाते आणि माझा पर्यटनाचा आनंद द्विगुणित करून जाते.

***********************************************************************

(क्रमशः :)

 

ब्रूकलीन बोटॅनिकल गार्डनपासून सबवे पकडून ब्रूकलीनमधलेच क्लार्क स्टेशन गाठले. तेथून चालत १५-२० मिनिटांत ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेडला पोहोचलो. वाटेत नेटनेटक्या ब्रूकलीनचे दर्शन झाले. जिथे जागा मिळेल तिथे झाडे व फुलझाडे लावून आपला परिसर कसा आकर्षक करता येईल याकडे प्रशासन आणि नागरिकांची चढाओढ असल्यासारखेच दिसत होते...

ब्रूकलीन परिसर ०१

ब्रूकलीन परिसर ०२

ब्रूकलीन परिसर ०३

ब्रूकलीन परिसर ०४

ब्रूकलीन परिसर ०५

 
ब्रूकलीन परिसर ०६ व ०७

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड (याला ब्रूकलीन एस्प्लनेड असेही म्हणतात) हा इस्ट रिव्हरच्या मुखाजवळ दक्षिण मॅनहॅटनच्या समोर असलेल्या ब्रूकलीनच्या किनार्‍यावर बांधलेला ५५७ मीटर लांबीचा भलामोठा चार मजली पादचारी चौथरा आहे. हा चौथरा इंटरस्टेट २७८ महामार्ग व त्याच्या सर्विस रोडच्या वर बांधलेला आहे.

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०१ : प्रोमोनेडच्या खालून जाणारा इंटरस्टेट २७८ महामार्ग

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०२ : मॅनहॅटनवरून होणारे ब्रूकलीन प्रोमेनेडचे दर्शन (जालावरून साभार)

त्याच्या मोक्याच्या ठिकाणामुळे येथून मॅनहॅटनची जगप्रसिद्ध आकाशरेखा, न्यू यॉर्क बंदर, स्वातंत्र्यदेवीचा पुतळा, ब्रूकलीन पूल, इत्यादींचे मनोहारी दर्शन घेता येते.

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०३ : प्रोमोनेडचे मोक्याचे स्थान दाखवणारा नकाशा (जालावरून साभार)

ही जागा न्यू यॉर्कच्या पार्क व्यवस्थापनाच्या नियंत्रणात आहे आणि एखाद्या उद्यानासारखी विकसित केलेली आहे. लोक इथे धावायला, दक्षिण मॅनहॅटनचा (विशेषतः संध्याकाळचा व रात्रीचा) नजारा पाहायला आणि मस्त मजेत बाकावर बसून हडसन नदीवरून येणारा वारा खायला येतात.

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०४ : प्रोमोनेडच्या बाजूने दिसणारा प्रवेशमार्ग

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०५ : प्रोमोनेडच्या बाजूने दिसणारा प्रवेशमार्ग

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०६ : निरीक्षण चौथरा ०१

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०७ : निरीक्षण चौथरा ०२

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०८ : ब्रूकलीन व मॅनहॅटनला जोडणारा ब्रूकलीन ब्रिज

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ०९ : गव्हर्नर्स आयलंड व त्याच्या उजव्या टोकाच्या मागे दिसणारा (पलीकडच्या बेटावर असलेला) स्वातंत्र्यदेवीचा पुतळा

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड १० : ब्रूकलीन किनारा, हडसन नदी आणि पलीकडच्या किनार्‍यावरच्या मॅनहॅटनमधल्या गगनचुंबी इमारती

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड ११ : संध्याछाया पसरू लागल्या की मॅनहॅटनची आकाशरेखा जरा जास्तच आकर्षक व गूढगंभीर दिसू लागते

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड १२ : रात्रीच्या काळोखात मॅनहॅटनच्या गगनचुंबी इमारती दिव्यांनी झळकू लागल्या की त्या अधिकच आकर्षक दिसू लागतात (जालावरून साभार)

परतीची वेळ झाली आणि इतका वेळ मॅनहॅटनच्या गगनचुंबी इमारतींनी वेधून घेतलेले लक्ष प्रोमोनेडच्या बागेकडे गेले. प्रोमोनेड व रहिवासी इमारतींमधली चिंचोळी पट्टीही सौंदर्यपूर्ण बागेने भरून काढली होती...

ब्रूकलीन हाईट्स प्रोमोनेड १३ : बगिचा

परतीच्या रस्त्यावरही ब्रूकलीनकरांच्या कलासक्तीची अनेक उदाहरणे नजरेस पडत होती...

परतीच्या रस्त्यावरचे ब्रूकलीन ०१

परतीच्या रस्त्यावरचे ब्रूकलीन ०२

परतीच्या रस्त्यावरचे ब्रूकलीन ०३

परतीच्या रस्त्यावरचे ब्रूकलीन ०४

परतीच्या रस्त्यावरचे ब्रूकलीन ०५

(क्रमशः :)

 

आज मॅनहॅटन बेटाच्या पश्चिम किनार्‍यावर असलेल्या बंदराच्या ८६ व्या धक्क्यावर असलेले "इंट्रेपिड सागर, वायू व अवकाश संग्रहालय" नावाचे खास संग्रहालय बघायचे होते. यातली मुख्य आकर्षणे अशी आहेत :

१. USS इंट्रेपिड ही दुसर्‍या महायुद्धात व नंतर कार्यरत असलेली विमानवाहू नौका,
२. लॉकहीड A-12 हे स्वनातीत हेरगिरी विमान (supersonic reconnaissance aeroplane),
३. काँकॉर्ड SST हे ब्रिटिश एअरवेजचे स्वनातीत व्यावसायिक विमान (supersonic commercial aeroplane) ,
४. एन्टरप्राइज अवकाशयान (Space Shuttle Enterprise) आणि
५. USS ग्रोवलर ही पाणबुडी.

या संग्रहालयातले प्रत्येक मुख्य आकर्षण केवळ महत्त्वाचेच नाही तर इतके अजस्त्रही आहे की ते त्यांच्या संग्रहालयातल्या जागेवर आणून ठेवणे आणि ते पर्यटकांना सुरक्षितरीत्या पाहता यावे अशी त्यांची मांडणी करण्यासाठी खास अभियांत्रिकी प्रकल्प करावे लागले आहेत. शिवाय, उघड्या समुद्रात ठेवलेले असल्याने त्यांना क्षती पोहोचू नये यासाठी खास व्यवस्था कराव्या लागल्या आहेत. २०१२ मध्ये "हरिकेन सँडी" नावाच्या महाकाय चक्रीवादळाने न्यू यॉर्क शहर व परिसराला जोरदार झोडपले होते. त्यात या संग्रहालयाचेही खूप नुकसान झाले. त्यानंतर येथे अनेक गोष्टींची डागडुजी करावी लागली आहे व आकर्षणांच्या सुरक्षेत अजून वाढ करण्यात आली आहे.

चला तर भेट द्यायला या ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेल्या संग्रहालयाला...

नेहमीप्रमाणेच सबवेने निघालो. सबवे थांब्यापासून एक दीड किलोमीटर अंतर जाण्यासाठी बसची वाट पाहू लागलो. पण, १५-२० मिनिटे झाली तरी बसचा पत्ता नाही असे पाहून, वाटेत दिसणार्‍या दक्षिण मॅनहॅटनच्या भागांचे फोटो काढत, चालत निघालो...

इंट्रेपिड संग्रहालयाकडे जाताना दिसलेले दक्षिण मॅनहॅटन ०१

इंट्रेपिड संग्रहालयाकडे जाताना दिसलेले दक्षिण मॅनहॅटन ०२

इंट्रेपिड संग्रहालयाकडे जाताना दिसलेले दक्षिण मॅनहॅटन ०३

जरा पुढे आल्यावर बस न येण्याचे शक्य असलेले कारण दिसले. एक पर्यटक बसच्या विद्युतप्रणालीत बिघाड होऊन लागलेल्या आगीत तिच्या पुढच्या भागाचे नुकसान झालेले दिसत होते. आम्ही तेथे पोचेपर्यंत आगीच्या बंबांनी त्यांचे काम केले होते. रस्ता वाहतुकीला बंद असला तरी पादचारी जाऊ शकत असल्याने आम्ही पुढे जाऊ शकलो...

इंट्रेपिड संग्रहालयाकडे जाताना दिसलेले दक्षिण मॅनहॅटन ०४ : आग लागलेली बस

USS इंट्रेपिड

थोड्याच वेळात लढाऊ विमानांच्या दर्शनाने संग्रहालय जवळ आल्याची सूचना दिली...

इंट्रेपिड संग्रहालय ०१ : प्रथमदर्शन

इंट्रेपिड संग्रहालय ०२ : मुख्य आकर्षणांची संरचना (जालावरून साभार)

दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात, १९४३ साली, हे "एस्सेक्स क्लास" प्रकारचे विमानवाहू जहाज अमेरिकन नौदलासाठी बांधले गेले. याला लाडाने "द फायटिंग I" असेही संबोधत असत. याने प्रशांत महासागरातल्या अनेक मोहिमांत भाग घेतला. दुसरे महायुद्ध संपल्यावर याला प्रथम निवृत्ती देण्यात आली. पण, लवकरच १९५० मध्ये त्याला आक्रमक विमानवाहू नौकेच्या (attack carrier) स्वरूपात परत सेवेत घेण्यात आले. त्यानंतर परत त्याचे स्वरूप बदलून पाणबुडीविरोधक विमानवाहू नौका (antisubmarine carrier) बनवले गेले. या दुसर्‍या अवतारात अटलांटिक महासागरात आणि व्हिएतनाम युद्धात या नौकेने कामगिरी बजावली. तसेच समुद्रात उतरणारी अवकाशयाने व अवकाशवीरांना पाण्यातून उचलण्याचे कार्यही या नौकेवर सोपवलेले होते.

दुसर्‍या महायुद्धाच्या कालखंडात तिच्यावर चार वेगवेगळे जपानी कामिकाझे (आत्मघातकी) हवाई हल्ले, टॉर्पेडोचे हल्ले, इत्यादी अनेक आपत्ती आल्या आणि तिला डागडुजीसाठी खूप वेळ कोरड्या धक्क्यावर (ड्राय डॉकवर) उभे राहणे भाग पडले होते. त्यामुळे "इंट्रेपिड" व "द फायटिंग I" या नावांचा अपभ्रंश करून तिची "डेक्रेपिट (मोडकळीला आलेली)" व "द ड्राय I" या नावाने बरीच कुचेष्टाही केली गेली आहे.

कितीही मोठी असली आणि कितीही महत्त्वाची कामगिरी केली असली तरी प्रत्येक जहाजावर निवृत्तीची वेळ येतेच. इंट्रेपिडचीही १९७४ साली कायम निवृत्ती जाहीर केली गेली. निवृत्ती झाली की सर्वसाधारणपणे जहाजाचे तुकडे करून त्यातील धातू व इतर सामानाचा पुनर्वापर केला जातो. मात्र, झॅकरी फिशर आणि लॅरी फिशर हे बांधकाम व्यावसायिक बंधुद्वय व मायकेल स्टर्न हा वार्ताहर, या तिघांना अमेरिकेच्या इतिहासात महत्त्वाची कामगिरी बजावलेली इंट्रेपिडला भंगारात पाठवणे पसंत नव्हते. त्यांनी १९८२ साली तिचा उपयोग करून इंट्रेपिड सागर, वायू व अवकाश संग्रहालय (Intrepid Sea, Air & Space Museum) उभारले. १९८६ साली या संग्रहालयाला राष्ट्रीय स्मारकाचा दर्जा मिळाला आहे. सद्या हे संग्रहालय एका विनाफायदा (nonprofit) संस्थेच्या स्वरूपात काम करत असून इतिहासाची जपणूक व प्रसार करतानाच नवीन पिढीमध्ये इतिहास, शास्त्र आणि देशप्रेम वाढावे यासाठी प्रयत्न करत आहे. त्यासाठी, येथे वेळोवेळी प्रसंगानुरुप खास प्रदर्शनेही आयोजित केली जातात.

हे संग्रहालय स्वतः फेरी मारून पहायला एक सर्वसामान्य तिकीट असते. इंट्रेपिड व इतर विशेष आकर्षणांच्या खास सहली अधिक मूल्य भरून मार्गदर्शकांबरोबर करता येतात.

या महाकाय जहाजात एकूण ९ मजले आहेत...

USS इंट्रेपिड ०३ : जहाजाची अंतर्गत रचना

गॅलरी डेकवरच्या मुख्य दालनात जहाजाची १:४० परिमाणात बनवलेली हुबेहूब प्रतिकृती ठेवलेली आहे...

USS इंट्रेपिड ०४ : जहाजाची प्रतिमा

USS इंट्रेपिड ०५ : १९६० साली कार्यरत असतानाचे छायाचित्र (जालावरून साभार)

गॅलरी डेकवर या जहाजावर वापरलेली अनेक विमाने, हेलिकॉप्टर्स व इतर अनेक वस्तू ठेवलेल्या आहेत...

 
 

USS इंट्रेपिड ०६ : विमाने व हेलिकॉप्टर्स

USS इंट्रेपिड ०७ : विमानांना उड्डाण करताना व उतरताना मार्गदर्शन करणारे दिवे व जहाजाचा एक जुना प्रॉपेलर

 
USS इंट्रेपिड ०८ : विमानवेधी तोफ व विमान दुर्घटनाग्रस्त झाल्यावर वैमानिकांना वाचवण्यासाठी वापरली जाणारी इजेक्शन सीट्स

याच डेकवर एका भागात या जहाजावर झालेल्या जपानी कामिकाझे (आत्मघाती) हल्ल्यांच्या वेळी केलेले चित्रीकरण वापरून व मशीनने केलेल्या धुराचा वापर करून त्या हल्ल्याच्या वेळेचा थरारक दृकश्राव्य अनुभव पर्यटकांना देणे चालू होते...

USS इंट्रेपिड ०९ : जपानी कामिकाझे (आत्मघाती) हल्ल्यांचा थरारक दृकश्राव्य अनुभव

याच डेकवर या जहाजाने समुद्राच्या पाण्यातून उचलेली मर्क्युरी व जेमिनी अवकाशयाने ठेवलेली आहेत...

  
USS इंट्रेपिड १० : मर्क्युरी अवकाशयान व जेमिनी अवकाशयान

या जहाजाने युद्धकालात बुडविलेल्या शत्रूच्या जहाजांची माहिती देणार्‍या तक्त्यावरून या जहाजाच्या उत्तम कामगिरीची कल्पना येते...

USS इंट्रेपिड ११ : या जहाजाने बुडवलेल्या बोटींची माहिती देणारा तक्ता

खालच्या डेक्सवर जहाजाची इंजिने व त्याच्या कार्यशैलीवर ताबा ठेवणारी विविध दालने (कंट्रोल रूम्स) आहेत...

USS इंट्रेपिड १२ : स्क्वॉड्रन रेडी रूम

USS इंट्रेपिड १३ : एअर ट्रॅफिक कंट्रोल सेंटर

 
USS इंट्रेपिड १४ : रडार कंट्रोल रूम आणि एअर ऑपरेशन्स रूम

सर्वात वरच्या फ्लाईट डेकवर जाताना एक जहाजवेधी तोफ आणि या जहाजाला विविध कामगिर्‍यांबद्दल मिळालेली पदके (मेडल्स) आपले लक्ष वेधून घेतात...

USS इंट्रेपिड १५ : जहाजवेधी तोफ

USS इंट्रेपिड १६ : इंट्रेपिडला मिळालेली पदके (मेडल्स)

या विमानवाहू नौकेने तिच्या १९४३ ते १९७४ या ३१ वर्षांच्या कार्यकालावधीतील मोहिमांत वापरलेली दोनएक डझन प्रकारची विमाने जीर्णोद्धार करून सर्वात वरच्या फ्लाईट डेकवर मांडून ठेवलेली आहेत. विविध काळातील त्यांच्या मूळ स्वरूपात असलेली लढाऊ विमाने अगदी हाताच्या अंतरावरून पाहण्याचा अनुभव मोठा रोमहर्षक होता...

 
 
 
 
 
 
 
 
 
USS इंट्रेपिड १७ : इंट्रेपिडवर वेगवेगळ्या वेळी वापरली गेलेली लढाऊ विमाने

लॉकहीड A-12

फ्लाईट डेकच्या एका टोकाला CIA साठी हेरगिरी करण्याकरिता बनवलेले "लॉकहीड A-12" हे खास स्वनातीत विमान उभे करून ठेवलेले आहे. हे विमान २४,००० मीटर (८०,००० फूट) उंचीवरून ध्वनीच्या वेगापेक्षा ३.१ जास्त वेगाने (Mach 3.1) उडू शकत असे. या प्रकारच्या एकूण बारा विमानांचा व्हिएतनाम युद्धात, उत्तर कोरियावर हेरगिरी करण्यासाठी व इतर मोहिमांत वापर केला गेला.

हे विमान १९६८ पर्यंत वापरात होते. त्यानंतर त्याच्या सुधारीत आवृत्त्या बनवून त्यांना इंटरसेप्शन, ड्रोन लाँचिंग, फोटोग्राफी व इतर प्रकारच्या हेरगिरीसाठी वापरले गेले आहे. नंतरच्या काळात, उपग्रहांच्या तंत्रज्ञानात झालेल्या विकासामुळे ते हेरगिरीकरिता जास्त सुरक्षित आणि कमी खर्चिक ठरले. अर्थातच, या विमानाची उपयुक्तता कमी होऊन त्याला निवृत्त केले गेले.

याचे शक्तिशाली इंजिन सुरू करण्यासाठी जमिनीवर ठेवलेल्या एका स्वतंत्र बाह्ययंत्रणेची मदत घ्यावी लागत असे...

USS इंट्रेपिड १८ : लॉकहीड A-12 आणि त्याचे इंजिन सुरू करण्यासाठी लागणारी स्वतंत्र बाह्ययंत्रणा

फ्लाईट डेकवर फिरताना आपल्याला दक्षिण मॅनहॅटनमधिल कल्पक बांधणीच्या गगनचुंबी इमारतींचेही दर्शन होते...

USS इंट्रेपिड १९ : फ्लाईट डेकवरून दिसणार्‍या दक्षिण मॅनहॅटनमधील आकर्षक इमारती ०१

USS इंट्रेपिड २० : फ्लाईट डेकवरून दिसणार्‍या दक्षिण मॅनहॅटनमधील आकर्षक इमारती ०२

काय बघू आणि काय नको असे होत असले तरी अजून काँकॉर्ड विमान, एन्टरप्राइज अवकाशयान व USS ग्रोवलर पाणबुडी ही तीन महत्त्वाची आकर्षणे पहायची असल्याने पुढे जाणे भागच होते.

(क्रमशः )

 

संग्रहालयाच्या सर्वसाधारण फीमध्ये पुढची तीन आकर्षणे फक्त त्यांच्या बाहेरून पाहता येता. आत प्रवेश करून त्यांचा अंतर्भाग पाहायचा असल्यास अधिक मूल्य भरून मार्गदर्शकासह असलेल्या सहली घ्याव्या लागतात. काँकॉर्डच्या सहलीची वेळ झाली असल्याने आम्ही तिकडे निघालो.

काँकॉर्ड अल्फा डेल्टा जी-बीओएडी (Concorde Alpha Delta G-BOAD)

एरोस्पॅतिएल्/ब्रिटिश एअरवेज कॉर्पोरेशनचे काँकॉर्ड (Aérospatiale/BAC Concorde) हे टर्बोजेट प्रणालीवर चालणारे व व्यापारी वाहतुकीसाठी वापरात आणलेले पहिले स्वनातित विमान होते. फ्रान्स व ब्रिटन या दोन देशांच्या सहकार्याने बनवलेल्यामुळे याचे नाव काँकॉर्ड असे ठेवले गेले, या शब्दाचा अर्थ करार किंवा सुसंवाद किंवा संयोग (agreement or harmony or union) असा होतो. असे असले तरी, त्याच्या नावाच्या (Concorde) स्पेलिंगमधला शेवटचा e फ्रेंचमध्ये असतो व इंग्लिशमध्ये नसतो, त्यामुळे तो ठेवावा की नाही यासाठी दोन देशांतील देशाभिमानी लोकांमध्ये बराच वाद झाला ! त्या लोकांचे समाधान करण्यासाठी, त्या e चा अर्थ Excellence, England, Europe किंवा Entente (मैत्री) असा आहे किंवा स्कॉटलंडच्या विमानाच्या बांधणीत झालेल्या मदतीमुळे (तेथे विमानाचे नाक बनत असे व फ्रेंचमध्ये स्कॉटलंडला Écosse म्हणतात) तो e स्कॉटलंडचे प्रतिक आहे, इत्यादी अनेक गमतीदार राजकीय कोलांट्या उड्या मारून लोकक्षोभ बोथट केला गेला. हे विमान बनवण्याच्या प्रकल्पाच्या प्रमाणापेक्षा जास्त वाढलेल्या खर्चामुळे त्या e चा extravagance (उधळपट्टी) व escalation (खर्चवृद्धी) असा अर्थ लावून त्याची यथेच्छ चेष्टाही केली गेली !

१९६९ पासून आकाशात उडू लागलेल्या या विमानाने २१ जानेवारी १९७६ ला पहिली व्यापारी भरारी घेतली व ते २००३ सालापर्यंत म्हणजेच २७ वर्षे वापरात होते. याच प्रकारातल्या दुसर्‍या रशियन बनावटीच्या स्वनातित व्यापारी टुपोलेव (Tupolev Tu-144) विमानाचे व्यापारी आयुष्य यापेक्षा बरेच कमी ठरले.

हे विमान ९२ ते १२८ प्रवासी घेऊन आवाजाच्या दुपटीपेक्षा जास्त वेगाने कमाल Mach 2.04 किंवा प्रतीतास २,१८० किमी वेगाने उडत असे. अशी एकूण २० विमाने निर्माण केली गेली. एअर फ्रान्स व ब्रिटिश एअरवेज या केवळ दोनच कंपन्यांनी ही विमाने विकत घेऊन त्यांचा व्यापारी तत्त्वावर उपयोग केला.

या जगावेगळ्या विमानातल्या अनेक खासियतीपैकी काही विशेष अश्या आहेत :
* डेल्टा प्रकारचे (त्रिकोणी) पंख
* या विमानाचे नाक जमिनीवर उतरताना धावपट्टी वैमानिकांना दिसावी यासाठी स्वतंत्रपणे खाली वाकत असे
* आकारमान : ६१.६६ मीटर लांब, २५.६ पंख्यांची रुंदी व १२.२ मीटर उंची
* कमाल Mach 2.04 किंवा १,३५४ किमी प्रतीतास वेग
* कमाल १८,००० मीटर (६०,००० फूट) उंचीवरून प्रवास
* २२,००० लीटर दर तास इंधनाची गरज
* पुर्णकाळ (विमान उडण्यापासून ते उतरेपर्यंत) पूर्ण क्षमतेची स्वयंचलित (hands off) नियंत्रण प्रणाली
* विमानाचे वजन ताब्यात ठेवण्यासाठी बांधणीत केलेला अल्युमिनियमचा लक्षणीय प्रमाणातला उपयोग
* वाढीव सुरक्षेसाठी स्वतंत्र तीन पदरी सुरक्षाप्रणाली व एक अतिरिक्त टर्बाईन
* विमान बनवले त्या काळापुढे असलेली अपवादात्मकरीत्या विकसित असलेली संगणकप्रणाली
वरच्या आणि त्या कालाच्या पुढे असलेल्या इतर अनेक प्रणाली या विमानात होत्या.

या विमानाच्या नावावर उड्डाणाचे अनेक विक्रम असल्यास नवल नव्हते. त्यापैकी काही असे :
* फेब्रुवारी १९९६ मध्ये न्यू यॉर्क (जेएफके) ते लंडन (हिथ्रो) हे अंतर २ तास ५२ मिनिटे व ५९ सेकंदात पार करणे
* फेब्रुवारी १९८५ मध्ये लंडन ते सिडनी हे अंतर (इंधनासाठी घेतलेले थांबे धरून) १७ तास ३ मिनिटे व ४५ सेकंदात पार करणे
* ऑक्टोबर १९९२ मध्ये पश्चिमदिशेने (Westbound) प्रवास करत (इंधनासाठी घेतलेले सहा थांबे धरून) ३२ तास ४९ मिनिटे व ३ सेकंदात जगप्रदक्षिणा करणे
* ऑगस्ट १९९५ मध्ये पूर्वदिशेने (Eastbound) प्रवास करत (इंधनासाठी घेतलेले थांबे धरून) ३१ तास २७ मिनिटे व ४९ सेकंदात जगप्रदक्षिणा करणे

काँकॉर्ड ०१ : जमिनीवर उतरताना नाक वळवून खाली केलेले दिसत आहे (जालावरून साभार)

उत्पादनाच्या वाढलेल्या खर्चामुळे व विमान चालविण्यासाठी होणार्‍या अतिरिक्त खर्चामुळे या विमानाचे तिकीट खूप महाग होते. लंडन-न्यू यॉर्क मार्गावर सर्वसाधारणपणे याच्या एका दिशेच्या तिकिटाची किंमत £४,३५० व येण्याजाण्याच्या तिकिटाची किंमत £८,२९२ होती. त्यामुळे, उच्चपदस्थ राजकारणी, श्रीमंत उद्योजक, सिनेमा-संगीत जगतातले तारे, गर्भश्रीमंत लोक, इत्यादींनाच त्याने प्रवास करणे परवडत असे. अर्थातच, काँकॉर्डने प्रवास करणे हा "श्रीमंतांचा खेळ" आहे असा सर्वसामान्यांचा सकारण ग्रह झाला होता. इतके असूनही या विमानांचा वापर फायदेशीर ठरला नाही तो नाहीच.

सुरुवातीचे कुतूहल ओसरल्यावर; फार महागड्या तिकिटांमुळे घटणार्‍या प्रवाशांच्या संखेमुळे, स्वनातीत वेग गाठताना होणार्‍या तीव्र आवाजाबद्दलच्या (सॉनिक बुम) पर्यावरणवाद्यांच्या तक्रारींमुळे आणि वापराच्या शेवटच्या काळात (इ स २०००) झालेल्या काही अपघातांमुळे ही सर्व विमाने व्यापारी सेवेतून निवृत्त केली गेली. असे असले तरीही पॉल जेम्सच्या नेतृत्वाखालील क्लब काँकॉर्ड ही काँकॉर्डप्रेमी संस्था स्वस्थ बसलेली नाही. तिने आतापर्यंत £१६ कोटी जमा केले आहेत व काँकॉर्डच्या पहिल्या भरारीच्या सुवर्णजयंतीच्या मुहूर्तावर २०१९ मध्ये काँकॉर्ड विमानसेवा परत सुरू करण्याचा मानस व्यक्त केला आहे.

इंट्रेपिड संग्रहालयात पियर ८६ वर उभे असलेले "काँकॉर्ड अल्फा डेल्टा जी-बीओएडी (serial no. 100-010)" हे ब्रिटिश विमानकंपनीच्या सेवेतून निवृत्त झालेले व संग्रहालयाला कर्जाऊ मिळालेले विमान आहे. त्याच्या नावावर खालील जागतिक विक्रम नोंदवलेले आहेत :

१. याने फेब्रुवारी १९९६ मध्ये न्यू यॉर्क (जे एफ के) ते लंडन (हिथ्रो) हे अंतर २ तास ५२ मिनिटे व ५९ सेकंदात पार केले आहे. ही वेळ आजच्या कोणत्याही आधुनिक विमानाला लागणार्‍या वेळेच्या निम्म्यापेक्षा कमी आहे !

२. याने इतर कोणत्याही काँकॉर्ड विमानापेक्षा जास्त, एकूण २३,३९७ किमी चा, हवाई प्रवास केला आहे.

चला तर बघू या हे विक्रमी काँकॉर्ड विमान.

सहलीच्या सुरुवातीला मार्गदर्शकाने दिलेल्या माहितीनंतर आम्ही विमानाच्या दिशेने निघालो...

काँकॉर्ड ०२ : विमानाकडे प्रस्थान

काँकॉर्ड ०३ : विमानाकडे प्रस्थान

काँकॉर्ड ०४ : विमानाच्या जवळ

सर्वांना हे विमान त्याच्या खालून व सर्व बाजूंनी फिरून बघता येते. केवळ खास सहल घेतलेल्या पर्यटकांना विमानाशेजारचा कायमस्वरूपी जिना वापरून मार्गदर्शकाबरोबर विमानाच्या आत जाता येते. आतमध्ये आम्हाला विमानाच्या खुर्च्यांवर आरामात बसवून मार्गदर्शकाने विमानासंबंधीच्या अनेक खास गोष्टी मनोरंजक व विनोदी पद्धतीने सांगितल्या...

काँकॉर्ड ०५ : विमानाच्या आत बसून माहिती ऐकताना

काँकॉर्ड ०६ : विमानाच्या आत फिरताना

आताच्या अजस्त्र विमानांची सवय झालेल्या डोळ्यांना, हे प्रत्येक बाजूला असलेल्या दोन आसनांच्या रांगांच्या मधोमध एकच आईल (aisle) असलेले विमान, काहीसे BAC111 विमानासारखे, बरेच छोटे दिसते. त्याची आसनेही जराशी लहानच वाटतात.

मार्गदर्शकाने माहिती सांगून झाल्यावर सर्व विमान आरामात फिरून बघता आले. नंतर एकदोघांच्या गटाने जाऊन विमानाचे कॉकपिटही आतमध्ये जाऊन बघायला मिळाले. तिथे असलेल्या अक्षरशः शेकड्यांनी असलेल्या विविध मापनयंत्रणा पाहून चक्रायला झाले...

काँकॉर्ड ०७ : विमानाचे कॉकपिट

कॉकपिटमधील मुख्य व सहाय्यक वैमानिकांच्या खुर्च्यांवर बसायची परवानगी नाही. पण तेथे असलेल्या फ्लाईट इंजिनियरच्या तिसर्‍या खुर्चीवर बसायला हरकत नाही असे मार्गदर्शकाने सांगितले. अर्थातच त्या खुर्चीवर बसून फोटो काढून घेण्याचा मोह आवरला नाही यात आश्चर्य ते काय !...

काँकॉर्ड ०८ : काँकॉर्डच्या फ्लाईट इंजिनियरच्या आसनावर बसण्याची संधी

फार पूर्वीपासून ऐकत आलेल्या आणि मनामध्ये खूप आकर्षण असलेल्या काँकॉर्डच्या आत फिरून आल्याने मन प्रफुल्लित झाले होते.

विमान पाहून खाली उतरल्यावर ध्यानात आले की विमानाच्या बाजूला एकदोन मिनी-रेस्तराँ होती आणि खाण्याचे पदार्थ व पेये मिळणार्‍या डिस्पेन्सर्सची रांगही होती. तेथून खाण्याचे पदार्थ व पेये घेऊन लोक विमानाच्या पोटाखाली आणि आजूबाजूला मांडलेल्या खुर्च्या-टेबलावर बसून त्यांचा आस्वाद घेत होते...

काँकॉर्ड ०९ : विमानाच्या बाजूचे टपरी रेस्तराँ आणि 'फूड अँड ड्रिंक डिस्पेन्सर्स'ची रांग

काँकॉर्ड १० : काँकॉर्डच्या पोटाखाली बसण्याची जागा ०१

काँकॉर्ड ११ : काँकॉर्डच्या पोटाखाली बसण्याची जागा ०२

ही जेवणासाठी बसण्याची व्यवस्था इतकी अनवट होती की आम्हीही इतर लोकांत सामील होऊन तेथेच पोटोबा करून घेतला...

काँकॉर्ड १२ : काँकॉर्डच्या पोटाखालचा पोटोबा

हा स्वनातीत विमानाच्या पोटाखाली त्याच्या सावलीत केलेला जगावेगळा पोटोबा निश्चितच मनोरंजक वाटला ! शरीरात इंधन भरून झाले आणि आरामही करून झाला. ताजेतवाने होऊन आम्ही एन्टरप्राइज अवकाशयानाच्या सहलीला निघालो.

एन्टरप्राइज अवकाशयान (Space Shuttle Enterprise)

एन्टरप्राइज अवकाशयान (Space Shuttle Enterprise किंवा Orbiter Vehicle Designation: OV-101) पुनर्वापर होऊ शकणार्‍या अवकाशयानांच्या साखळीतला पहिला दुवा आहे. या यानाच्या बांधणीची सुरुवात त्याला अवकाशात पाठवण्याच्या हेतूने सुरू झाली होती. त्याचा मूळ सांगाडा १९७६ साली तयार झाला. त्याचे इंजिन व तापमान कवच (हीट शील्ड) बसविण्याआधी, त्याला बोईंग७४७ विमानाच्या पाठीवरून उंचावर नेऊन तेथून पृथ्वीच्या वातावरणातील सोडून अवकाशयानांसाठीच्या चांचण्यांकरिता वापरले गेले. त्याच सुमारास त्याच्या पुढची अवकाशयानमालेतील कडी असलेल्या कोलंबिया अवकाशयानाच्या संरचनेचे नवीन तपशील (स्पेसिफिकेशन्स) नक्की केले गेले. ते तपशील चॅलेंजर या अवकाशायानसाखळीत त्यापुढे असलेल्या प्रायोगिक अवकाशयानात सुधारणा करून वापरणे जास्त सहज व कमी खर्चाचे आहे असे दिसले. त्यामुळे एन्टरप्राइज प्रकल्प बासनात गुंडाळून ठेवला गेला. कोलंबिया अवकाशयान दुर्घटनेत नष्ट झाल्यावर परत एकदा एन्टरप्राइज प्रकल्पाला पुनर्जीवन देण्याचा प्रयत्न झाला होता. पण, काही कारणांनी तो प्रयत्न मागे पडून एन्टरप्राइजचे सुटे भाग वापरून एंडेव्हर हे नवीन अवकाशयान बांधण्यात आले. अश्या रितीने एन्टरप्राइज बाह्यरूपात पूर्ण अवकाशयान दिसत असले तरी ते इंजिन व तापमान कवच बसवून अवकाशप्रवासयोग्य बनवले गेले नाही.

एन्टरप्राइजने जरी एकदाही अवकाशप्रवास केला नसला तरीही अवकाशयुग वास्तविकतेत उतरण्यासाठी त्याने दिलेले प्रायोगिक योगदान नि:संशय उच्च प्रतीचे आहे, आणि त्यासाठीच ते नासाचे आणि एकूणच जागतिक अवकाशप्रवासप्रेमी लोकांचे लाडके अवकाशयान आहे.

२००३ साली एन्टरप्राइजची डागडुजी करून त्याचे स्मिथसोनियन इंस्टिट्यूटच्या वर्जिनिया येथील Udvar-Hazy Center मध्ये प्रदर्शन केले गेले. डिस्कव्हरी आकाशयान निवृत्त झाल्यावर त्याने एन्टरप्राइजची जागा घेतली व २०१२ मध्ये एन्टरप्राइजला इंट्रेपिड संग्रहालयात हलवले गेले. या अजस्त्र यानासाठी जागा मोकळी करण्यासाठी इंट्रेपिडवरची तीन विमाने शेनेक्टेडी (न्यू यॉर्क राज्य) येथील एरोस्पेस संग्रहालयात हलवावी लागली.

या यानाच्या सुरक्षेसाठी इंट्रेपिड नौकेच्या फ्लाईट डेकच्या एका टोकाला एक भले मोठे दालन बनवले आहे. या दालनात एन्टरप्राइजबरोबरच, नासाने बनवलेला प्रायोगिक अवकाशयानांपैकी एक नमुना (prototype), अवकाशसफरींमध्ये भाग घेतलेल्या यानांतील वस्तू, प्रकाशचित्रे, चलतचित्रे, ध्वनिफिती, इत्यादी गोष्टी ठेवलेल्या आहेत. त्यामुळे पर्यटकांना अवकाशसफरींच्या एका कालखंडाची सुंदर ओळख होते...

एन्टरप्राइज अवकाशयान दालन

या दालनात प्रवेश केल्यावर प्रवेशद्वाराजवळच आपल्याला मिशन कंट्रोल आणि अवकाशवीरांमधील संभाषणाची खरीखुरी ध्वनिफीत ऐकू येऊ लागते. यानाच्या आजूबाजूला ठेवलेल्या प्रदर्शनिय वस्तूंमधून आपल्याला अवकाशयानाच्या जडणघडणीसंबंधी आणि अवकाशयान प्रकल्पाच्या इतिहासाची व भविष्यातल्या प्रकल्पांची तोंडओळख होते. स्टेशनलाईफ नावाच्या एका प्रदर्शनात आंतरराष्ट्रीय अवकाश केंद्रावर चाललेल्या घटनांची तत्कालिक (लाइव्ह) माहिती, तत्कालिक बातम्या व आपल्या भेटीच्या वेळी अवकाश केंद्रावर असलेल्या अवकाशवीरांचे चालू असलेले तत्कालिक (लाइव्ह) ट्विटर संभाषण पहायला मिळते.

एन्टरप्राइज अवकाशयान ०१ : प्रथमदर्शन

दालनाच्या मध्यभागी मुख्य आकर्षण, "एन्टरप्राइज अवकाशयान", ठेवलेले आहे. उंचावरून त्याच्या भोवती फिरून नीट पाहता यावे यासाठी त्याच्या चहुबाजूला उंच प्लॅटफॉर्म बनवलेला आहे. तरीही हे प्रचंड अवकाशयान एका फोटोच्या पकडीत आणण्यासाठी बरेच प्रयोग करावे लागतात !...

एन्टरप्राइज अवकाशयान ०२

एन्टरप्राइज अवकाशयान ०३

खास सहलीचे तिकीट काढले म्हणून तरी यानाच्या आतमध्ये एक चक्कर मारू देतील असे वाटले होते. पण त्या वाईट्ट वाईट्ट लोकांनी तेवढी मानसिक उदारी दाखवली नाही :(

अवकाशयानाचे तापमानविरोधक कवच हजारो डिग्री सेल्सियसचे तापमान रोखून धरू शकते, पण जराश्या जास्त वजनाने (उदा : माणसाने त्यावरून चालणे, हातोडीसारख्या हत्याराचा एखादा ठोका, इ) त्याला इजा होऊ शकते, हे दाखविण्यासाठी तशी इजा झालेले तापमानविरोधक कवचाचे तुकडे (टाइल्स) यानावर चिकटवलेले आहेत...

एन्टरप्राइज अवकाशयान ०४ : वजनाने इजा झालेले तापमानविरोधक कवच

गॅलिलिओ प्रायोगिक अवकाशयान

नासाने बनवलेल्या प्रायोगिक अवकाशयानांपैकी एक नमुना (prototype) : गॅलिलिओ

या दालनात फिरताना लोकप्रिय "स्टार ट्रेक एन्टरप्राइज"ची आठवण होणे स्वाभाविक आहे. कारण एन्टरप्राइज प्रकल्पातील आणि एकंदर अमेरिकन अवकाशयान प्रकल्पांतील अनेक नावे स्टार ट्रेक या अत्यंत प्रसिद्ध झालेल्या टीव्ही व चलतचित्र मालिकांतूनच उचललेली आहेत !